مستثنیات دین شامل چه اموالی میشود؟

یکی از اساسی ترین سوالاتی که در دعوی مطالبه وجه و اساسا هرگونه دعاوی مربوط به مطالبه مالی که در محاکم وجود دارد این است که مستثنیات دین شامل چه اموالی میشود؟ و چرا نمیتوان بعضی از اموال را به عنوان طلب خود از بدهکار توقیف و به نفع خود مصادره نمود، برای پاسخ به این سوال تصمیم گرفتیم به صورت جامع به تشریح  موضوع مستثنیات دین بپردازیم و نحوه اعتراض به این مهم و همچنین نکات ارزنده دیگری در خصوص این موضوع را برای شما بیان کنیم، بنابراین در ادامه همراه ما باشید.

مستثنیات دین چیست؟

قانون ابزاری است که به وسیله آن حقوق اشخاص با رعایت عدالت محفوظ میماند و برای همه لازم الاجرا است، فلذا در این تعریف، بدهکار، مجرم، بزهکار و.. نیز علاوه برای طلبکار، شاکی، بزه دیده و.. دارای حقوقی میباشد که ضمن برخورد قانونی مناسب بایستی حقوق اولیه و انسانی این افراد رعایت شود، از جمله این حقوق میتوان به منع به کار گیری شکنجه، تحریم آب و قضا و پوشاک مورد نیاز و داشتن حداقل امکانات ضروری برای زندگی محکوم به آن شاره کرد، مگر اینکه در قانون به نحوی دیگری در این خصوص تصمیم گیری شده باشد.

مستثنیات دین نیز یکی از حقوقی میباشد که اشخاص داری محکومیت های مالی، جهت تامین حداقل معیشت و امکانات لازم خود افراد تحت تکفل ایشان از آن برخوردار هستند، به عبارت دیگر همان طور که میتوان از معنای این اصطلاح دریافت، این است که مستثنیات دین در واقع، اموال یا چیز هایی میباشند که بدهکار جهت تامین خود و افراد تحت تکفل خود به آنه نیاز دارند و در صورت ضبط و توقیف آنها زندگی محکوم علیه با مشکل اساسی مواجه میشود، فلذا جهت جلوگیری از بروز این مشکل دائن یا طلبکار جهت مطالبه طلب خود حق توقیف و گرفتن مستثنیات دین را از بدهکار ندارد.

حال که با ماهیت مستثنیات دین آشنا شدید به بعد حقوقی این موضوع میپردازیم، بر اساس قانون اجرای محکومیت های مالی هر کس به حکم دادگاه یا مرجع ذی صلاح دیگر به دادن هر نوع مالی محکوم شود، در صورتی که از انجام حکم و پرداخت دین خود امتناع نماید، اموال وی با رعایت مستثنیات دین، توقیف و از محل آن دین یا بدهی بدهکار پرداخت می  شود.

بر این اساس هر کس طلبی از شخصی به موجب حکم دادگاه یا به وسیله اسناد تجاری از قبیل چک، سفته، برات و.. و یا اجرائیه مهریه و هر نوع محکومیت مالی دیگری داشته باشد که از پرداخت آن اجتناب کند، محکوم له (طلبکار) میتواند از طریق اجراییه ثبت و یا در صورت قطعیت حکم، با درخواست اجراییه به دادگاه صالح نسبت به استعلام اموال و توقیف آنها اقدام نماید، بدین ترتیب اجراییه ثبت و دادگاه در صورت شناسایی اموال بدهکار و عدم شمول آنها به عنوان مستثنیات دین اقدام به توقیف اموال محکوم علیه مینماید تا از این طریق طلب محکوم له پرداخت شود.

مستثنیات دین شامل چه اموالی میشود؟ و تا چه میزان غیر قابل توقیف است؟

همان طور که گفته شد اجرای احکام و یا اجراییه ثبت در صورت وجود سند رسمی و یا حکم قطعی دادگاه مبنی بر محکومیت مالی، محکوم علیه، موظف است نسبت به استعلام اموال ایشان اقدام نموده و در صورت شناسایی مالی، نسبت به توقیف اموال و تادیه دین، از این طریق اقدام نماید، مشروط بر اینکه این اموال شامل مستثنیات دین نباشد، فلذا قانونگذار برای شفافیت بیشتر این موضوع در ماده 24 قانون اجرای محکومیت های مالی و ماده 61 آیین نامه ثبت به صورت حصری به ذکر تمام مواردی که شامل مستثنیات دین میشود پرداخته است که در ذیل به ذکر تعدادی از این موارد میپردازیم:

منزل مسکونی :

محکوم علیه در صورتی که وضعیت اعسار وی مشخص شده باشد میتواند در منزل مسکونی که در شان خود و خانواده ایشان باشد زندگی، و آن را به عنوان مستثنیات دین نگه دارد، مشروط بر اینکه این ملک صرفا جهت زندگی خود و خانواده ایشان باشد و ارزش آن بیش از نیاز عرفی و شان محکوم علیه نباشد.

شایان ذکر است در صورتی که محکوم علیه، منازل و املاک و زمین های دیگری غیر از منزلی که در آن سکونت دارند داشته باشد، در این صورت امکان فروش سایر املاک ایشان جهت تادیه دین امکان پذیر است، همچنین در صورتی که منزل مسکونی که به عنوان مستثنیات دین در نظر گرفته شده است ارزشی بیش از نیاز عرفی برای زندگی محکوم علیه داشته باشد با درخواست محکوم له امکان فروش منزل و اخذ مبلغ مازاد از میزان مستثنیات دین جهت تادیه دین قابل انجام است.

برای دریافت لایحه درخواست رفع توقیف ملک به جهت مستثنیات دین بر روی این لینک کلیک کنید

اثاثیه منزل

اثاثیه و لوازم خانگی مورد نیاز زندگی که برای رفع حوائج ضروری محکوم علیه و افراد تحت تکفل وی قابل توقیف نمیباشد.

مواد خوراکی و آذوقه مصرفی

مواد خوراکی در یخچال و آذوقه مصرفی برای دو یا سه ماه مصرف محکوم علیه و خانواده و افراد تحت تکفل ایشان قابل توقیف نمیباشد.

کتب و ابزار علمی و تحقیقاتی

افرادی که در حال تحصیل در مدارس و دانشگاه ها میباشند و یا در حال انجام تحقیق و پژوهش های علمی هستند نمیتوان در صورت بدهکاری نوشتجات، کتب، ابزار های علمی و تحقیقاتی مانند لابراتوار و.. را توقیف  و مصادره کرد

ابزار کار کسبه

وسایل و ابزار کار کسبه، پیشه وران، کشاورزان و سایر اشخاص که برای امرار معاش ضروری آنها و افراد تحت تکفلشان لازم است.

تلفن مورد نیاز مدیون

تلفن همراه محکوم علیه قابل توقیف نیست مگر آنکه مدل گوشی موبایل محکوم علیه بیش از نیاز ضروری ایشان باشد و از مدل های گران قیمت باشد در این صورت تلفن همراه توقیف و آن مقدار که در حد تهیه تلفن همراه ساده برای محکوم علیه میباشد به او پرداخت میشود.

رهن یا مبلغ قرض الحسنه اجاره

مبلغ رهن یا قرض الحسنه ای که مستاجر در حین انعقاد قرارداد اجاره به موجر پرداخت میکند در صورتی که توقیف آن موجب ناتوانی محکوم علیه در تهیه مسکن شود غیر قابل توقیف است.

اعتراض به مستثنیات دین

گاهی اوقات ممکن است در جریان یک فرآیند اجرایی، اموالی به اشتباه یا با تفسیر نادرست به عنوان مستثنیات دین شناخته نشوند و فرد متضرر نیازمند اعتراض به این تصمیم باشد. در این مقاله به بررسی دقیق و جامع ابعاد مختلف این اعتراض، در هر دو حوزه اجراییه ثبت و اجرای احکام دادگستری، خواهیم پرداخت.

اعتراض به مستثنیات دین در اجراییه ثبت

زمانی که طلبکار از طریق اجراییه ثبتی برای وصول مطالبات خود اقدام می کند، ممکن است مامور اجرا اموالی را توقیف کند که در حقیقت جزو مستثنیات دین بدهکار محسوب می شوند. در چنین شرایطی، بدهکار این حق را دارد که به این اقدام اعتراض کند.

نحوه اعتراض:

  مراجعه به رئیس اداره ثبت: فرد معترض باید درخواست خود را به صورت کتبی و با ذکر دلایل و مستندات قانونی به رئیس اداره ثبت مربوطه ارائه دهد.

  اثبات ادعا: از جمله موارد بسیار مهم در این اعتراض، اثبات این است که اموال توقیف شده برای ادامه زندگی آبرومندانه و متناسب با شان فرد و خانواده اش ضروری است. برای مثال، یک خودرو می تواند جزو مستثنیات دین محسوب شود اگر وسیله امرار معاش فرد به وسیله کار در تاکسیرانی و اسنپ باشد.

  نظر رئیس ثبت: رئیس اداره ثبت پس از بررسی مستندات و اظهارات طرفین، در این خصوص تصمیم گیری خواهد کرد. در صورت پذیرش اعتراض، دستور رفع توقیف از اموال مذکور صادر می شود. این فرآیند، فرصتی حیاتی برای حراست از حقوق بدهکاران در چارچوب قوانین فراهم می آورد.

اعتراض به نظر رئیس ثبت: چنانچه رئیس حوزه ثبتی مستثنیات دین در خواست شما را جهت شمول و عدم شمول مستثنیات دین نپذیرد شما میتوانید در خواست اعتراض خود را به هیئت نظارت ثبت ارسال نمایید تا این هیئت نسبت به رسیدگی اعتراض شما اقدام نماید، و حتما توجه داشته باشید  معمولا نظریه حیئت نظارت ثبت رای قطعی است و نمیتوان نسبت به آن در شورای عالی ثبت در خواست تجدید نظر خواهی نمود.

شایان ذکر است موارد ذکر شده جهت اعتراض به مستثنیات دین هم از جانب محکوم علیه و نیز از جانب محکوم له امکان پذیر است.

اعتراض به مستثنیات در اجرای احکام

در مواردی که حکم دادگاه صادر و برای اجرا به واحد اجرای احکام دادگستری ارسال شده است، ممکن است در جریان توقیف اموال، اختلاف نظرهایی درباره شمول یا عدم شمول مستثنیات دین پیش آید.

رویه قانونی اعتراض:

  تقدیم دادخواست: اعتراض به رأی صادره توسط شعبه اجرای احکام، در قالب یک دادخواست و به دادگاه صادر کننده حکم اولیه ارائه می شود. این دادخواست باید حاوی دلایل و مستندات محکمی باشد که ثابت کند اموال توقیف شده، جزو مستثنیات دین هستند.

  تشخیص دادگاه: اجرای احکام پس از بررسی دقیق دلایل ابرازی و با در نظر گرفتن شرایط مالی و اجتماعی فرد بدهکار، در خصوص اعتراض وی رأی صادر می کند.

  مفهوم “مال قابل توقیف”: در این مرحله، دادگاه به دقت تحلیل می کند که آیا اموال مورد بحث، مصداق “مال قابل توقیف” هستند یا خیر. این تحلیل، بصیرت و دقت بالایی را از سوی قاضی می طلبد.

شایان ذکر است اساسا برای در نظر گرفتن یا رد مستثنیات دین نیازی به ارائه دادخواست از سوی اصحاب دعوا وجود ندارد چرا که مامور اجرا موظف است که خود با در نظر گرفتن مستثنیات دین نسبت به توقیف و مصادره اموال اقدام نمیاد.

سوالات متداول

آیا می توان اموال مستثنیات دین را توقیف کرد؟

پاسخ به این پرسش بله است. بر اساس قوانین، چنانچه منزل مسکونی محکوم‌ علیه بیش از نیاز و شان عرفی او در حالت اعسارش بوده و مال دیگری از وی در دسترس نباشد و مشارٌالیه حاضر به فروش منزل مسکونی خود تحت نظارت مرجع اجرا کننده رای نباشد به تقاضای محکوم ‌له به‌ وسیله مرجع اجراء کننده حکم با رعایت تشریفات قانونی به فروش رفته و مازاد بر قیمت منزل مناسب عرفی، صرف تادیه دیون محکوم علیه خواهد شد

 مگر اینکه استیفای محکوم ‌به به طریق سهل‌ تری مانند استیفاء از محل منافع بخش مازاد منزل مسکونی محکوم علیه یا انتقال سهم مشاعی از آن به شخص ثالث یا طلبکار امکان‌ پذیر باشد که در این‌ صورت محکوم‌ به از طرق مذکور استیفاء خواهد شد.

همچنین در صورتی که مستثنیات دین تبدیل به عوض دیگری شده باشد، مانند اینکه مسکن به دلیل قرار گرفتن در طرحهای عمرانی تبدیل به وجه گردد، یا در اثر از بین رفتن، عوضی دریافت شده باشد، وصول طلب از آن امکان‌ پذیر است مگر اینکه محرز شود مدیون قصد تهیه موضوع نخستین را دارد.

شایان ذکر است چنانچه منشا دین، قرض، قرارداد، عقد یا در اختیار گرفتن اموالی از دیگران به موجب هر قرارداد دیگری باشد و محکوم‌ علیه از بدو امر قصد عدم تادیه دین یا تبدیل آن به یکی از مستثنیات دین به ‌منظور فرار از تادیه را داشته باشد، هر مالی که در عوض اموال مذکور خریداری کرده یا به موجب سایر عقود به ملکیت خود درآورد به‌ عنوان جریمه اخذ و محکوم به از محل آن استیفاء و مابقی به وی مسترد خواهد شد.

آیا حکم مستثنیات دین قابل اعتراض است؟

بله، در هر دو حوزه اجراییه ثبت و اجرای احکام، تصمیمات مربوط به مستثنیات دین قابل اعتراض هستند. همان طور که پیش تر اشاره شد، این اعتراض می تواند در قالب درخواست به رئیس اداره ثبت یا دادخواست به دادگاه صادر کننده حکم مطرح شود.

آیا مستثنیات دین به اشخاص حقوقی تعلق می گیرد؟

مستثنیات دین اساساً برای حمایت از اشخاص حقیقی (انسان ها) و تضمین حداقل معیشت آن ها طراحی شده است. از این رو، این مفهوم به اشخاص حقوقی (مانند شرکت ها و موسسات) تعلق نمی گیرد. فلسفه مستثنیات دین بر کرامت انسانی و نیازهای اساسی زندگی استوار است که در مورد اشخاص حقوقی مصداق ندارد. دارایی های این اشخاص تحت عنوان “ورشکستگی” یا “تصفیه” مورد رسیدگی قرار می گیرند که قوانین خاص خود را دارد.