مرور زمان در پرونده های حقوقی و کیفری به این معنی می باشد، که وقتی شخصی مرتکب جرمی شود، شاکی تا یک مدتی می تواند از وی شکایت کند، لذا در صورتیکه در آن مدت از فرد شکایتی ننماید، جرم وی مشمول مرور زمان می شود، به همین سبب دیگر قابلیت اعمال مجازات وی میسر نمی باشد.

مرور زمان در پرونده های حقوقی و کیفری

منظور از مقوله مروز زمان این می باشد، که اگر شخصی خواهان حق خود می باشد، باید در مهلت قانونی که به او داده می شود، آن حق را مطالبه نماید، در غیر اینصورت دیگر نمی تواند، برای حق خود طرح دعوی نماید، یا اگر شخصی مرتکب جرمی شده باشد، و تحت تحقیب باشد، در صورتیکه مدت مشخصی بگذرد، و ضابط نتواند او را دستگیر کند، پس از انقضای مدت قانونی آن، دیگر امکان تعقیب وی میسر نمی باشد.

لذا می توان مرور زمان را یک راهکار برای آنکه دادگاه با تعداد پرونده کمتری در طول زمان مواجه شوند، در نظر گرفت.

انواع مرور زمان

مرور زمان در قانون دارای اقسام مختلفی، اعم از مروز زمان شکایت، مروز زمان دادرسی و مرور زمان تعقیب و … می باشد، که در ادامه به توضیحات بیشتر هریک می پردازیم.

مرور زمان شکایت

بعضی از جرائم دارای جنبه ی خصوصی می باشند، و تنها با شکایت شاکی خصوصی قابلیت پیگرد آن ها و اعمال مجازات مجرم وجود دارد، لذا شاکی باید در موعد مقرر از بزهکار (مجرم) شکایت نماید.

لذا براساس قانون مجازات اسلامی، در جرائم تعزیری قابل گذشت هرگاه متضرر از جرم در مدت یک سال از تاریخ اطلاع از وقوع جرم، شکایت نکند، حق شکایت کیفری او ساقط می‌شود، مگر اینکه تحت سلطه متهم بوده یا به دلیلی خارج از اختیار، قادر به شکایت نباشد، که در این صورت مهلت مزبور از تاریخ رفع مانع محاسبه می‌شود.

شایان ذکر است، هرگاه متضرر از جرم قبل از انقضای مدت مذکور فوت کند، و دلیلی بر صرف نظر وی از طرح شکایت نباشد، هر یک از ورثه وی در مهلت شش ماه از تاریخ وفات حق شکایت دارد.

البته در غیر از مواردی که شاکی تحت سلطه متهم بوده، در صورتی به شکایت وی یا ورثه او رسیدگی می‌شود که جرم موضوع شکایت طبق ماده (۱۰۵) مشمول مرور زمان نشده باشد.

مرور زمان تعقیب

باتوجه به قانون، اگر شخصی مرتکب جرمی شده باشد، از تاریخ وقوع آن جرم تا انقضای مواعد (مدت) قانونی، امکان تعقیب متهم وجود دارد، لذا چنانچه انقضای مدت قانونی آن جرم تمام شده باشد، دیگر تعقیب امکان پذیر نمی باشد.

شایان ذکر است، قانونگذار در ماده 105 قانون مجازات اسلامی بیان می دارد، مرور زمان، در صورتی تعقیب جرائم موجب تعزیر را موقوف می کند، که از تاریخ وقوع جرم تا انقضای مواعد زیر تعقیب نشده یا از تاریخ آخرین اقدام تعقیبی یا تحقیقی تا انقضای این مواعد به صدور حکم قطعی منتهی نگردیده باشد، لذا این مدت در جرائم تعزیری به شرح ذیل می باشد:

• جرائم تعزیری درجه یک تا سه با انقضای پانزده سال.
• جرائم تعزیری درجه چهار با انقضای ده سال.
• جرائم تعزیری درجه پنج با انقضای هفت سال.
• جرائم تعزیری درجه شش با انقضای پنج سال.
• جرائم تعزیری درجه هفت و هشت با انقضای سه سال.

نکته: اقدام تعقیبی یا تحقیقی، اقدامی است که مقامات قضائی در اجرای یک وظیفه قانونی از قبیل احضار، جلب، بازجویی، استماع اظهارات شهود و مطلعان، تحقیقات یا معاینه محلی و نیابت قضائی انجام میدهند.

نکته: در مورد صدور قرار اناطه، مرور زمان تعقیب از تاریخ قطعیت رای مرجعی که رسیدگی کیفری منوط به صدور آن است، شروع می‌شود.

مرور زمان اجرای احکام (مجازات)

مرور زمان، اجرای احکام قطعی تعزیری را موقوف می کند، و مدت آن از تاریخ قطعیت حکم به قرار زیر است:

• جرائم تعزیری درجه یک تا سه با انقضای بیست سال.
• جرائم تعزیری درجه چهار با انقضای پانزده سال.
• جرائم تعزیری درجه پنج با انقضای ده سال.
• جرائم تعزیری درجه شش با انقضای هفت سال.
• جرائم تعزیری درجه هفت و هشت با انقضای پنج سال.

شایان ذکر است، اگر اجرای تمام یا بقیه مجازات موکول به گذشتن مدت یا رفع مانعی باشد، مرور زمان از تاریخ انقضای آن مدت یا رفع مانع محاسبه می‌شود.

همچنین مرور زمان اجرای احکام دادگاه های خارج از کشور درباره اتباع ایرانی در حدود مقررات و موافقت نامه های قانونی، مشمول مقررات این ماده است.

مرور زمان قطع شدن اجرای مجازات

گاها بعضی اوقات هنگامی که مجازات فردی اعمال می شود، بنا به دلایلی مانند، وضعیت مجرم و … امکان ادامه مجازات میسر نمی باشد، لذا هرگاه اجرای مجازات، شروع ولی به هر علت قطع شود، تاریخ شروع مرور زَمان، تاریخ قطع اجرای مجازات است و در مواردی که بیش از یک نوبت قطع شود، شروع مرور زمان از تاریخ آخرین انقطاع است، مگر اینکه اجرای مجازات براثر رفتار عمدی محکوم قطع شده باشد که در این صورت مرور زمان اعمال نمی‌شود.

مرور زمان در محکومیت های قطعی متعدد

اگر شخصی مرتکب جرائمی شود، که برای هریک از جرائم ها، حکم یا احکامی محکومیت های قطعی متعددی صادر شود، شروع به اجرای هر یک از محکومیت ها، نسبت به دیگر محکومیت ها، قاطع مرور زمان است.

مرور زمان تعلق اجرای مجازات یا آزادی مشروط

به موجب ماده 111 قانون مجازات اسلامی، در موارد تعلیق اجرای مجازات یا اعطای آزادی مشروط در صورت لغو قرار تعلیق یا حکم آزادی مشروط، مبدا مرور زمان، تاریخ لغو قرار یا حکم است.

مرور زمان شامل کدام جرائم نمی شود؟

باتوجه به مطالب فوق متوجه شدیم که مرور زَمان باعث می شود، که فرد دیگر پس از انقضای آن مدت قانونی، دیگر مجازات یا تعقیب نشود، ولیکن بعضی از جرائم از این قاعده مستثنی می باشند، به گونه ای که اگر شخصی مرتکب جرائم ذیل گردد، شامل مرور زَمان نمی شود.

• جرائم علیه امنیت داخلی و خارجی کشور.
• جرائم اقتصادی شامل کلاهبرداری و جرائم موضوع تبصره ماده (۳۶) این قانون با رعایت مبلغ (بیش از 100 میلیون تومان) مقرر در آن ماده.
• جرائم موضوع قانون مبارزه با مواد مخدر.

تفاوت مرور زمان در پرونده های حقوقی و کیفری

قانونگذار در پرونده های کیفری، تمامی حالات های مربوط به مرور زَمان را پیش بینی کرده است، ولیکن در دعاوی حقوقی مقوله ای تحت عنوان مرور زَمان نداریم، لذا در پرونده های حقوقی هرگاه شخصی خواهان حق خود باشد، باید بلافاصله برای مطالبه کردن حق خود اقدام نماید.