جعاله چیست؟

جعاله چیست، جُعالِه در لغت به معنای دستمزد، اجرت عامل (کسی که کاری را انجام می دهد) می باشد، اما در تعریف، هنگامی که شخصی برای ما عملی را انجام می دهد، و ما در قبال آن عمل انجام شده، اجرتی به او پرداخت می نماییم، جُعاله می گویند، که در ادامه به توضیحات بیشتر این مبحث می پردازیم.

جعاله چیست؟

جُعاله در تعریف حقوقی، عبارت است از التزام شخصی به اداء اجرت معلوم در مقابل عملی اعم از اینکه طرف معین باشد یا غیر معین. که در معنای ساده آن، به کارگیری شخصی برای انجام عملی در قبال دریافت اجرتی می باشد، مانند آنکه شخصی به دیگری بگوید، اگر خودروی من را تمیز کنی، در قبال آن، مبلغ 100 هزار تومان دریافت می کنی.

در این مثال، شخصی که به دیگری می گوید، خودروی او را تمیز نماید، فردی معین (معلوم) می باشد، ولی اگر طرف نامعین باشد، چگونه اجرت او باید پرداخت شود، تا مشمول جُعاله قرار بگیرد، برای درک بهتر این مسئله، مثالی به شرح ذیل برای شما بیان می کنیم:

هنگامی که شما مدارک خود را گم می کنید اعلامیه بروی دیوارها یا پنچره ها یا سایر محل ها نصب می کنید، که مدارک با چنین مشخصاتی گم شده است، لذا از یابنده تقاضا می شود، جهت دریافت مژدگانی خود با شماره درج شده در اعلامیه تماس حاصل فرمایید.

در مثال فوق، جُعاله به این نحو تحقق پیدا می کند، که هرکس مدارک را پیدا کرد، با شماره فلان تماس بگیرد، و مژدگانی خود را دریافت نماید، لذا در این حالت، شخصی که این عمل را انجام می دهد، فردی غیر معین (نامشخص) می باشد، ولیکن عمل خود را در راستای دریافت مژدگانی انجام می دهد، که در این حالت جعاله محقق می شود.

ارکان جعاله چیست؟

جعاله در حالت کلی، دارای سه رکن به شرح ذیل می باشد.

• شخصی که درخواست انجام کاری را می دهد، جاعل می گویند.
• شخصی که کار خواسته شده را به درخواست جاعل انجام می دهد، عامل می گویند.
• اجرت و دستمزدی که عامل در قبال انجام آن کار دریافت می نماید، جعل می گویند.

به عنوان مثال، به شخصی که به دیگری می گوید، خودروی او را تمیز کند (جاعل)، شخصی که خودروی جاعل را تمیز می کند (عامل) و به اجرت و دستمزدی که عامل در قبال انجام کار (تمیز کردن خودرو) دریافت می کند، جعل می گویند.

انواع جعاله

جعاله براساس قانون، به دو دسته کلی تقسیم می شود، که در ادامه به توضیحات هریک می پردازیم.

جعاله عام

در جُعاله عام، فرقی نمی کند، که درخواست جاعل را چه کسی انجام می دهد، بلکه تنها هدف جاعل برای دست پیدا کردن به اهدافش ملاک عمل است، به همین دلیل شخص در این حالت غیر معین (مشخص نشده) می باشد، برای درک بهتر می توان به مثال گم شدن مدارک اشاره نمود، که تنها هدف جاعل، دستیابی به مدارک اش می باشد، لذا مهم نیست، که مدارک او را چه کسی پیدا می نماید.

جعاله خاص

در جُعاله خاص، شخصی که می خواهد، کار را به درخواست جاعل انجام دهد، مشخص می باشد، پس در جعاله خاص، هدف جاعل ملاک عمل نمی باشد، بلکه شخصی که کار را انجام می دهد، ملاک عمل است، مانند آنکه شخص الف به شخص ب می گوید، خودروی او را تمیز نماید، در این حالت، شخص انجام دهنده کار، یعنی شخص ب ملاک عمل است.

لذا در جعاله خاص، اگر شخصی غیر از شخص ب، درخواست جاعل را انجام داده باشد، به او هیچ اجرتی تعلق نمی گیرد، زیرا جاعل هیچگونه تعهدی به وی نداشته است، بلکه تنها تعهد او به شخص ب می باشد.

ویژگی های جعاله

الف- در جُعاله، همیشه عمل در قبال، اجرت مشخصی نمی باشد، بلکه گاهی اوقات اجرت می تواند، معین نشده باشد، همچنین در این خصوص در ماده 563 قانون مدنی مقرر شده؛ در جعاله معلوم بودن اجرت من‌ جمیع ‌الجهات لازم نیست، بنابراین اگر کسی ملتزم شود، که هر کس گم شده او را پیدا کند، حصه مشاع ‌معینی از آن مال او خواهد بود، جعاله صحیح است.

به عنوان مثال، اگر شخصی مقدار پولی را گم کند، و بگوید، هرکس این پول را پیدا نماید، مقداری از آن، به عنوان پاداش او می باشد، در چنین حالتی نیز جعاله صحیح می باشد.

ب- عامل، در صورتی مستحق دریافت اجرت می گردد، که متعلق جُعاله را تسلیم یا انجام داده باشد، لذا درصورتیکه شخص متعلق جعاله را انجام نداده باشد، مستحق اجرت نیست، به عنوان مثال، اگر شخصی به دیگری بگوید، خودروی من را تمیز کن، تا در قبال آن به تو فلان مبلغی را بدهم، تا مادامی که خودروی آن شخص را تمیز نکرده باشد، اجرتی به آن شخص تعلق نمی گیرد.

پ- در جعاله (عام) کسی مستحق دریافت اجرت می باشد، که اولین نفری باشد، که کار جاعل را انجام دهد.

ت- هرگاه عاملین متعدد باشند و به شراکت هم عمل را انجام داده باشند، به موجب ماده 568 قانون مدنی، به هریک به نسبت مقدار عمل انجام شده، اجرت تعلق می گیرد.

ث- مالی که جُعاله بر آن واقع شده است، از وقتی که به دست عامل می رسد، تا مادامی که به جاعل بازگردانده شود، امانی می باشد.

زمان رجوع در جعاله

براساس ماده 565 قانون مدنی، جعاله تعهدی است، جائز و مادامی که عمل به اتمام نرسیده است، هر یک از طرفین میتوانند، رجوع کنند، ولی اگر جاعل در اثناء (حین) عمل ‌رجوع نماید، باید اجرت‌المثل عمل عامل را بدهد.

نحوه فسخ جعاله

باتوجه به انکه جعاله، عقدی جایز می باشد، لذا هریک از طرفین قادر به فسخ این عقد می باشند، لذا به موجب ماده 556 قانون مدنی، هر گاه در جعاله عمل دارای اجزاء متعدد بوده و هر یک از اجزاء مقصود بالاصاله جاعل بوده باشد و جعاله فسخ گردد، عامل از ‌اجرت‌ المسمی به نسبت عملی که کرده است، مستحق خواهد بود، اعم از اینکه فسخ از طرف جاعل باشد یا از طرف خود عامل. لذا هرگاه کار یکپارچه باشد، و قبل از اتمام آن و عدم دستیابی به نتیجه مدنظر جاعل، جعاله فسخ شود، به عامل هیچگونه اجرتی تعلق نمی گیرد.

دلایل بطلان جعاله

به موجب ماده 570 قانون مدنی، جعاله بر عمل نامشروع و یا بر عمل غیر عقلائی باطل است، لذا اگر شخصی به دیگری بگوید، با وی در قبال دریافت مبلغی، اقدام به رابطه نامشروع بپردازد، چون عمل در این حالت، نامشروع (غیرقانونی) می باشد، جعاله نیز باطل است. همچنین اگر شخصی به دیگری به گوید، از روی این شیشه ها عبور کن، تا مبلغی را به تو بابت انجام این کار پرداخت نمایم، چون در این حالت، چنین عملی عقلانی نیست، لذا جُعاله در چنین حالتی نیز باطل می باشد.