مجازات چیست؟ انواع مجازات ها در قانون شامل چه مواردی میشود؟ مجازات در واقع نوعی بازخوردی است که از عمل مجرمانه افراد بزه کار توسط مرجع قضایی حاصل میشود، و این عمل معمولا به صورت تنبیه یا کیفر بروز پیدا میکند، که بسته به نوع جرم انجام شده، شدت و نوع مجازات نیز تغییر پیدا میکند، لذا ما در این مقاله قصد داریم به انواع مجازات های در نظر گرفته شده برای افراد بزهکار براساس قانون مجازات اسلامی بپردازیم.
انواع مجازات ها
اعمال انسان داری تاثیرات مثبت و منفی است که بر خود و محیط پیرامونش اثر میگذارد، حال اگر این اعمال به صورت مثبت بروز پیدا کند، باعث تشویق و پاداش برای شخص میشود، و در صورتی که عمل فرد جنبه منفی داشته باشد، باعث ناسازگاری با محیط پیرامون، و در نتیجه باعث برخورد افراد آن محیط با شخص خاطی میشود، که به این برخورد مجازات یا کیفر میگویند.
در کشور ما نیز بازخورد مقام قضایی به عمل فرد بزه کار را که خلاف عرف و قانون باشد مجازات میگویند، لکن نکته حائز اهمیت این است که قانونگذار برای تمام جرایم یک نوع مجازات تعیین نکرده است، بلکه متناسب با نوع و شدت جرم، مجازات های متفاوتی را در نظر گرفته که به سه دسته کلی از قبیل مجازات های اصلی، تکمیلی و تبعی تقسیم میشود، که در ادامه به توضیح هریک میپردازیم.
انواع مجازات های اصلی
این مجازات در برگیرنده جرایمی است که به صورت صریح در قانون مجازات اسلامی مشخص شده و شامل انواع کیفر هایی از قبیل حد، قصاص، دیه و تعزیر میباشد که در ادامه به توضیح هر یک میپردازیم.
حَد
بر اساس ماده 15 قانون مجازات، حد مجازتی است که، موجب، نوع، میزان و کیفیت اجرای آن در شرع مقدس تعیین شده است، بنابراین مجازات های حدی را قانونگذار بر اساس منابع فقهی مانند قرآن و.. تعیین کرده است، و قاضی مکلف است براین مبنا حکم خود را صادر نماید، و خود اختیاری برای تعیین نوع ، میزان، و کیفیت اجرای مجازات ندارد؛ از جرایمی که موجب حد میشود میتوان به محرابه، لواط، مساحقه و.. اشاره کرد، و از شاخص ترین انوع مجازات های حدی میتوان به اعدام و قطع عضو اشاره نمود.
قصاص
یکی از مجازات های اصلی در قانون، قصاص میباشد ،که منحصراً برای جنایات عمدی که بر نفس، اعضاء بدن و منافع است اعمال میشود، بر این اساس قصاص شامل جرایمی است که مجرم از عمد باعث صدمه به نفس(جان)، اعضای بدن و منافع طرف دیگر میشود، و از شرایط این نوع کیفر میتوان به یکسان بودن دین ضارب و قربانی و سلامت عقلی ضارب و.. اشاره کرد.
دیه
دیه یکی دیگر از مجازات های تعیین شده در قانون میباشد که چه مقدار آن تعیین شده باشد، و چه نامشخص باشد، مالی است که از جانب شرع مقدس (خداوند) برای جنایات غیر عمدی بر نفس، اعضا بدن، و منافع و یا جنایاتی که در آن نمیتوان قصاص را انجام داد تعین شده است. در واقع دیه غیر از جنبه مجازات دارای جنبه خسارت نیز میباشد، که فرد درصورت وارد کردن جنایتی بر شخصی باید ارزش مالی که به صورت غیر عمد معیوب کرده است را بپردازد.
تعزیر
شایع ترین نوع مجازات در دعوی حقوقی و کیفری مجازات تعزیری میباشد، که در شرع اسلامی مشخص نشده است، لذا شامل دیگر مجازات هایی که پیش تر ذکر کردیم نمی شود، درواقع مجازات تعزیر را قانونگذار باتوجه به میزان نوع و شدت آن مشخص کرده است، این نوع کیفر به سبب ارتکاب به محرمات شرعی یا نقض مقررات حکومتی تعیین و اعمال میگردد، از جمله انواع کیفر در مجازات تعزیر میتوان به جزای نقدی، شلاق وحبس اشاره کرد، همچنین شایان ذکر است این نوع مجازات مشمول تخفیفات نیز میشود.
مجازات های تکمیلی
همان طور که از نام این مجازات آشکار است، این نوع کیفر کامل کننده و یا به عبارتی دیگر تکمیل کننده مجازات های اصلی که از قبیل حد، قصاص یا مجازات های تعزیر است میباشد.
در واقع میتوان گفت چنانچه قاضی تشخیص بدهد که مجازات های اصلی به اندازه کافی بازدارند و کامل نمیباشد، میتواند در صورتی که قانون به او اجازه دهد، علاوه بر مجازات های اصلی، با رعایت شرایط مقرر در ماده 23 قانون مجازات اسلامی، متانسب با جرم ارتکابی و خصوصیات متهم به یک یا چند مجازات از مجازات های تکمیلی که در ذیل بیان شده است محکوم نماید:
الف. اقامت اجباری در محل معین.
ب. منع از اقامت در محل یا محل های معین.
پ. منع از اشتغال به شغل از حرفه یا کار معین.
ت. انفصال از خدمات دولتی و عمومی .
ث. منع از رانندگی با وسیله نقلیه موتوری و یا تصدی وسایل موتوری.
ج. منع از داشتن دسته چک و یا اصدار اسناد تجارت.
چ. منع از حمل صلاح.
ح. منع از خروج اتباع ایران از کشور.
خ. اخراج بیگانگان از کشور.
د. الزام به خدمات عمومی.
ذ. منع از عضویت در احزاب، گروهها و دستجات سیاسی یا اجتماعی.
ر. الزام به یادگیری حرفه، شغل یا کار معین.
ز. توقیف وسایل ارتکاب جرم یا رسانه یا موسسه دخلیل در ارتکاب جرم.
ژ. الزام به تحصیل.
مجازات های تبعی (سوءپیشینه)
در تعریف این نوع مجازات میتوان گفت از عواقب مجازات های اصلی که پیش تر بیان کردیم میباشد، درواقع این مجازات کیفر های از پیش تعیین شده ای هستند که در صورت دارا بودن فرد به سوعه پیشینه های کیفری ذیل ، فرد بزهکار از یک سری از حقوق اجتماعی محروم میشود.
الف. در صورنی که فرد بزه کار به مجازات اعدام و حبس ابد محکوم شده باشد و به هر علتی حکم وی متوقف شود، طبق قانون به 7 سال از محرومیت های اجتماعی محکوم میشود.
ب. فردی که به مجازات هایی از جمله قطع عضو، قصاص عضو در صورتی که جنایت وارد شده بیش از نصف دیه مجنی علیه(شخصی که جنایت بر او صورت گرفته) باشد و یا به نفی بلد(تبعید)، و حبس تا درجه 4 (حبس بیش از 5 تا 10 سال) محکوم شده باشد به 3 سال محرومیت از حقوق اجتماعی محکوم میشود.
پ- در صورتی که مجرم به شلاق حدی، قصاص عضو در صورتی که دیه جنایات وارد شده نصف دیه مجنی الیه (شخصی که جنایت بر او صورت گرفته است) یا کمتر از آن باشد، و یا به حبس درجه 5 محکوم شده باشد به 2 سال محرومیت از حقوق اجتماعی محکوم میشود.
حقوقات اجتماعی که فرد از آن ها محروم میشود به شرح زیر است:
الف- داوطلب شدن در انتخابات ریاست جمهوری، مجلس خبرگان رهبری، مجلس شورای اسلامی و شوراهای اسلامی شهر و روستا.
ب- عضویت در شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام یا هیات دولت و تصدی معاونت رئیس جمهور.
پ- تصدی ریاست قوه قضائیه، دادستانی کل کشور، ریاست دیوان عالی کشور و ریاست دیوان عدالت اداری.
ت- انتخاب شدن یا عضویت در انجمنها، شوراها، احزاب و جمعیتها به موجب قانون یا با رای مردم.
ث- عضویت در هیاتهای منصفه و امناء و شوراهای حل اختلاف.
ج- اشتغال به عنوان مدیر مسئول یا سردبیر رسانه های گروهی.
چ- استخدام و یا اشتغال در کلیه دستگاه های حکومتی اعم از قوای سه گانه و سازمانها و شرکتهای وابسته به آنها، صدا وسیمای جمهوری اسلامی ایران، نیروهای مسلح و سایر نهادهای تحت نظر رهبری، شهرداری ها و موسسات مامور به خدمات عمومی و دستگاههای مستلزم تصریح یا ذکر نام برای شمول قانون بر آنها.
ح- اشتغال به عنوان وکیل دادگستری و تصدی دفاتر ثبت اسناد رسمی و ازدواج و طلاق و دفتریاری.
خ- انتخاب شدن به سمت قیم، امین، متولی، ناظر یا متصدی موقوفات عام.
د- انتخاب شدن به سمت داوری یا کارشناسی در مراجع رسمی.
ذ- استفاده از نشانهای دولتی و عناوین افتخاری.
