ابلاغ استحضاری یکی از انواع ابلاغ محسوب می شود که دادگاه ها امروزه به صورت فراوانی از آن استفاده می کنند. بر اساس قانون آئین دادرسی مدنی هر حکم یا قراری که دادگاه صادر می کند برای اینکه به مرحله اجراء گذاشته شود باید به طرفین دعوا یا وکیل آنان ابلاغ گردد. ابلاغ استحضاری نیز در این راستا برای آگاهی طرفین دعوا از جریان پرونده توسط دادگاه صادر می گردد. در این نوشتار به بررسی بیشتر ابلاغ استحضاری و موارد صدور آن پرداخته ایم.
ابلاغ چیست و چه انواعی دارد؟
ابلاغ در لغت به معنای پیام رسانی و رسانیدن می باشد و در اصطلاح یکی از تشریفات رسیدگی در دادگاه های ایران می باشد که در صورتی که به درستی صورت نگیرد رسیدگی را با مشکلاتی مواجه می کند. دادگاه های حقوقی و کیفری در موارد مختلفی از جریان رسیدگی تکلیف به ابلاغ به اصحاب دعوا دارند. به عنوان مثال بر اساس ماده 66 قانون آئین دادرسی مدنی در صورتی که دادخواست خواهان نقصی داشته باشد این نقص طی اخطاریه توسط دفتر دادگاه به خواهان ابلاغ می شود.
در مرحله بعد در صورتی که دادگاه دادخواست را پذیرش نماید دستور به ابلاغ ورقه های دعوا می دهد و مدیر دفتر دادگاه یک نسخه از دادخواست و پیوست های آن را بایگانی کرده و نسخه ای دیگر را با پیوست ها و اخطاریه جهت ابلاغ به خوانده به وی ارسال می کند. بر این اساس مامور ابلاغ نیز موظف است ظرف دو روز ورقه ها را به خوانده ابلاغ نموده و رسید اخذ کند که البته امروزه برای کسانی که در سامانه ثنا ثبت نام کرده اند، ابلاغ به صورت الکترونیکی صورت می گیرد.
ابلاغ بر اساس یک دسته بندی به ابلاغ واقعی و قانونی تقسیم می گردد که آثار متفاوتی بر هر یک از این نوع ابلاغیه ها مترتب می شود. منظور از ابلاغ واقعی این است که ابلاغیه واقعا به شخص مخاطب یا نماینده وی (در اشخاص حقوقی) داده شود و این افراد از متن ابلاغ حقیقتا آگاه شوند و جای هیچ شک و شبهه ای باقی نماند. در صورتی که ابلاغ واقعی صورت نگیرد این امکان وجود دارد که به هر دلیل ابلاغیه به دست شخص مخاطب نرسد و وی از جریان رسیدگی آگاه نشود و لذا نتواند اقدامات لازم را به جا بیاورد و عدالت به درستی محقق نگردد.
بر اساس ماده 303 قانون آئین دادرسی مدنی اصولا حکم دادگاه ها حضوری محسوب می شود مگر در مواردی که خوانده یا وکیل یا نماینده قانونی یا قائم مقام وی در هیچ یک از جلسات حاضر نگردد و به صورت کتبی نیز دفاعی نکرده باشد و همچنین اخظاریه ابلاغ واقعی نشده باشد. چنانچه حکم ابلاغ واقعی نشده باشد و فردِ محکوم شده مدعی باشد که از صدور حکم و مفاد آن بی اطلاع بوده است می تواند دادخواست واخواهی به دادگاه صادرکننده حکم قطعی ارسال کند.
اما گاهی اوقات ابلاغ واقعی به اشخاص دشوار و در برخی موارد غیرممکن است که در این صورت ابلاغ قانونی صورت می گیرد. منظور از ابلاغ قانونی ابلاغی است که طبق قانون صورت می گیرد ولیکن ابلاغ واقعی محسوب نمی شود و واقعا به شخص مخاطب داده نمی شود اما احتمال آگاهی مخاطب زیاد است و لذا ابلاغ قانونی برای شروع رسیدگی کفایت می کند.
به عنوان مثال بر اساس ماده 69 قانون آئین دادرسی مدنی چنانچه مامور ابلاغ نتواند برگه ها را به شخص خوانده ابلاغ نماید باید در آدرس مشخص شده به یکی از بستگان یا خادمان شخص که سن و شرایط ظاهری آنان حکایت از تشخیص اهمیت برگه ها داشته باشد، ابلاغ کند و نام و سمت گیرنده را در نسخه دوم قید کرده و نسخه دوم را برگرداند. این نوع ابلاغ از مصادیق ابلاغ قانونی محسوب می شود چرا که از نظر قانون کفایت می کند هرچند ممکن است به دست مخاطب هم نرسد.
ناگفته نماند که ابلاغ در سامانه ثنا و در صورتی که مخاطب ابلاغیه را در این سامانه مشاهده نماید، ابلاغ واقعی محسوب می شود. بر اساس ماده 13 آئین نامه نحوه استفاده از سامانه های رایانه ای یا مخابراتی، رویت اوراق قضایی در سامانه ثنا با ثبت زمان و سایر جزئیات ذخیره می گردد و کلیه آثار ابلاغ واقعی بر آن بار می شود. در تقسیم بندی های مربوط به ابلاغ از ابلاغ استحضاری نامی برده نشده است و از این نوع ابلاغ در قانون نیز صحبتی نشده است اما در رویه دادگاه ها از این نوع ابلاغیه بسیار استفاده می کنند. در زیر به بررسی بیشتر ابلاغ استحضاری پرداخته ایم.
ابلاغ استحضاری چیست؟
همانطور که پیش تر اشاره کردیم ابلاغ استحضاری یک نوع ابلاغیه محسوب می شود که ممکن است تحت عنوان ابلاغ واقعی یا قانونی محقق شود. استحضار در لغت از باب استفعال می باشد و به معنای یادآوری کردن، آگاه کردن و کسی را به حضور خواستن می باشد که در اصطلاح نیز از این معنا زیاد دور نمی باشد. ابلاغ استحضاری در اصطلاح ابلاغی است که دادگاه به منظور مطلع کردن اصحاب دعوا از چیزی یا اقدامی و یا به منظور حضور آنان در دادگاه ارسال می کند.
از ابلاغ استحضاری و آثار آن در قوانین آئین دادرسی چیزی عنوان نشده است اما در عمل و رویه از این نوع ابلاغ دادگاه ها بسیار استفاده می کنند. به عنوان مثال ابلاغ دستور موقت در دیوان عدالت اداری به خوانده یک نوع ابلاغ استحضاری محسوب می شود چراکه دستور موقت که به تشخیص مقام قضایی صادر می شود یک دستور قطعی محسوب شده و قابل تجدیدنظرخواهی نمی باشد و صرفا برای آگاهی وی ابلاغ می شود.
به عنوان مثال دادگاه ممکن است یک ابلاغ استحضاری صادر کند و اصحاب دعوا را به دادگاه دعوت کرده تا در خصوص سندی که یکی از اصحاب دعوا به دادگاه ارائه کرده اند، اظهار نظر نموده و آن را نفی یا تایید نمایند لذا در این صورت حضور در دادگاه و بررسی سند مزبور از اهمیت بالایی برخوردار می باشد و عدم مراجعه می تواند باعث تضییع حق افراد بشود. امروزه ابلاغیه های استحضاری در سامانه ثنا ابلاغ می شود و این نوع ابلاغیه ها عمدتا فاقد پیوست می باشند.
البته ابلاغ استحضاری را نباید با ابلاغ احضاریه اشتباه گرفت هرچند ممکن است اینها به جای یکدیگر به کار روند. در ابلاغ احضاریه شخص مخاطب احضار می شود و مکلف به حضور در دادگاه می گردد و تنها جنبه خبری و اطلاعی ندارد که در صورت عدم مراجعه نیز ممکن است مشکلات عدیده ای برای فرد در روند دادرسی ایجاد شود. به عنوان مثال دادگاه ممکن است برای حضور شهود در دادگاه اقدام به ابلاغ احضاریه نماید. بر اساس قانون آئین دادرسی کیفری نیز احضار متهم به وسیله احضاریه صورت می گیرد.
در چه مواردی ابلاغ استحضاری صادر می شود؟
به طور کلی نمی توان موارد صدور ابلاغ استحضاری توسط دادگاه را منحصر به تعداد مشخصی از موضوعات مطروحه در دادگاه ها دانست و در این خصوص دست دادگاه ها باز می باشد تا در جهت آگاهی اصحاب دعوا و اخذ توضیحات لازم هر موقع صلاح بدانند بتوانند از این ابزار قانونی استفاده نمایند. به عنوان مثال در صورتی که دادگاه تجدیدنظر پرونده را به هردلیل به دادگاه نخستین عودت دهد، می تواند با ارسال ابلاغ استحضاری اصحاب دعوا را از این موضوع مطلع نماید.
یا به عنوان مثال دادگاه ها می توانند در جهت اخذ توضیحات بیشتر و یا درخواست ارائه مدارک دیگر توسط هریک از اصحاب دعوا اقدام به ارسال ابلاغ استحضاری نمایند. یا مثال دیگر در خصوص ابلاغ استحضاری، اطلاع دادن استعفای وکیل به موکل از این طریق می باشد. مثال دیگر نیز در خصوص ابلاغ استحضاری تقاضای حضور اصحاب دعوا به منظور اظهار نظر در خصوص مدارک ارائه شده و نفی یا اثبات آن می باشد. همچنین دادگاه در مرحله اجرای احکام نیز می تواند اقدام به صدور ابلاغ استحضاری نماید.
بی توجهی به ابلاغ استحضاری چه اثری دارد؟
در خصوص ابلاغ استحضاری گفته می شود که این ابلاغ تنها به منظور آگاهی به اصحاب دعوا می باشد و ارزش حقوقی دیگری ندارد اما این عبارت شاید خیلی دقیق نباشد چراکه بی توجهی به این نوع ابلاغ می تواند آثار زیان باری برای مخاطب داشته باشد و حتی باعث تضییع حقوق وی گردد. به عنوان مثال اگر خوانده سندی به دادگاه ارائه دهد و دادگاه برای کسب نظر دیگر افراد ابلاغ استحضاری ارسال کند و آنها مراجعه ننموده یا لایحه نفرستند، ممکن است سند مزبور توسط قاضی پذیرفته و حکم بر علیه آن افراد صادر شود.
عموما وقتی که انجام کاری یا حضور در دادگاه مورد نیاز باشد در ابلاغ استحضاری قید می شود و مخاطبین ابلاغ حتما باید پیگیر آن باشند و به اقدامات درخواست شده مبادرت ورزند. لذا توصیه می شود ابلاغ استحضاری را حتی اگر تنها هدف آگاهی داشته باشد جدی تلقی نموده و با راهنمایی متخصص نسبت به آن اقدامات لازم را انجام دهید. به عنوان مثال شاید لازم باشد متعاقب ابلاغ استحضاری برای احقاق حق خود و روشن کردن ذهن قاضی لایحه ای به دادگاه ارسال کنید.
