اعسار، وضعیت حقوقی کسی است که به دلیل نداشتن مالی جز مستثنیات دین، توانایی پرداخت یکجای بدهی یا هزینه دادرسی خود را ندارد و میتواند با اثبات این وضعیت در دادگاه، مهلت یا امکان پرداخت اقساطی بگیرد.
خلاصه مطلب
| موضوع | توضیح کوتاه |
|---|---|
| تعریف اعسار | ناتوانی مالی شخص از پرداخت دین یا هزینه دادرسی، بهجز مستثنیات دین |
| انواع اعسار | اعسار از هزینه دادرسی و اعسار از پرداخت محکومبه |
| مرجع رسیدگی | دادگاه نخستین رسیدگیکننده به دعوای اصلی یا دادگاه صادرکننده اجراییه |
| مهلت طرح دعوا | 30 روز از ابلاغ اجراییه برای تقدیم دادخواست اعسار |
| ضمانت اجرا | در صورت اثبات تمکن مالی و خودداری از پرداخت، امکان صدور حکم جلب |
| تعدیل اقساط | امکان درخواست افزایش یا کاهش اقساط توسط محکومله یا محکومعلیه (ماده 11) |
| تحول اخیر قانونی | طرح مجلس برای تسریع در تعدیل اقساط ناشی از نوسان شدید قیمت سکه و ارز |
اعسار در قانون یعنی چه؟
اعسار در لغت به معنای تنگدستی و ناداری است. در اصطلاح حقوقی، طبق ماده 6 قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، معسر کسی است که به دلیل نداشتن مالی بهجز مستثنیات دین، قادر به تأدیه دیون خود نیست. به بیان دیگر، فردی که دادگاه او را به پرداخت مالی محکوم کرده، اما در حال حاضر دسترسی یا تمکن مالی برای پرداخت آن مبلغ را ندارد، معسر شناخته میشود و میتواند دادخواست اعسار تقدیم کند.
مفاهیم پایهای که پیش از ادامه باید بدانید
- محکومعلیه: شخصی که به موجب حکم دادگاه، متعهد و مکلف به پرداخت مالی به دیگری است (مدیون).
- محکومله: شخصی که حکم دادگاه به نفع او صادر شده و بدهکار موظف به پرداخت دین به او است (داین).
- محکومبه: مبلغ یا مالی که فرد به پرداخت آن محکوم شده است.
- مستثنیات دین: اموالی مانند مسکن متناسب با شأن، اثاثیه ضروری و ابزار کار که هرگز قابل توقیف نیستند.
انواع اعسار چیست؟
اعسار را میتوان از دو جهت بررسی کرد که هرکدام تشریفات و آثار جداگانهای دارند:
- اعسار از پرداخت هزینه دادرسی
- اعسار از پرداخت محکومبه (دیون)
اعسار از هزینه دادرسی
طرح هرگونه دعوا در محاکم دادگستری مستلزم پرداخت هزینههایی مانند هزینه تمبر، دستمزد کارشناس و هزینه اجرای قرار معاینه محلی است. قانونگذار برای اینکه ناتوانی مالی مانع دسترسی افراد به عدالت نشود، امکان درخواست اعسار از هزینه دادرسی را پیشبینی کرده است تا افرادی که تمکن پرداخت این هزینهها را ندارند نیز بتوانند به حق خود برسند.
اعسار از پرداخت محکومبه
در این حالت، شخص به موجب حکم قطعی دادگاه حقوقی یا کیفری، به پرداخت وجه، مال یا جزای نقدی محکوم شده، اما توانایی پرداخت یکجای آن را ندارد. این نوع اعسار شامل انواع محکومیتهای مالی عادی مانند مطالبه چک و سفته، مهریه، دیه و جزای نقدی میشود. برای دریافت نمونه لایحه در این زمینه میتوانید به
برای دریافت نمونه لایحه در این زمینه میتوانید به نمونه لایحه دفاعیه اعسار به تقسیط محکوم به مراجعه کنید.
چه کسی میتواند تقاضای اعسار کند و مهلت آن چقدر است؟
هر کسی نمیتواند مدعی اعسار شود؛ این ادعا تنها زمانی قابل استماع است که علیه شخص دعوایی اقامه شده، حکم به محکومیت او قطعی شده و اجراییه صادر شده باشد. طبق رویه اجرای احکام، محکومعلیه پس از ابلاغ اجراییه باید ظرف 10 روز ترتیب پرداخت بدهی خود را بدهد یا در صورت ناتوانی از پرداخت یکجا، ظرف 30 روز دادخواست اعسار خود را تقدیم دادگاه کند؛ در غیر این صورت و در صورت اثبات تمکن مالی، دادگاه حکم جلب او را صادر خواهد کرد.
اعسار به کدام دادگاه باید ارائه شود؟
طبق ماده 13 قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، دعوای اعسار نسبت به محکومبه باید در دادگاه نخستینِ رسیدگیکننده به دعوای اصلی یا دادگاه صادرکننده اجراییه و به طرفیت محکومله اقامه شود. همچنین طبق ماده 14 همین قانون، دعوای اعسار غیرمالی است و در مراحل بدوی و تجدیدنظر خارج از نوبت رسیدگی میشود.
اعتراض به حکم اعسار
اگر دادگاه دلایل و مستندات مدعی اعسار را کافی بداند، حکم به قبولی اعسار میدهد؛ در غیر این صورت دعوا رد خواهد شد. طبق قواعد آیین دادرسی مدنی، هر دو نوع رأی (رد یا قبولی اعسار) در مرحله تجدیدنظر قابل رسیدگی است، اما به دیوان عالی کشور راه پیدا نمیکند.
در چه مواردی مدعی اعسار به حبس محکوم میشود؟
قانونگذار برای جلوگیری از سوءاستفاده از نهاد اعسار، ضمانت اجراهای کیفری مشخصی پیشبینی کرده است. در موارد زیر، امکان صدور حکم حبس برای اشخاص مرتبط با پرونده اعسار وجود دارد:
- پس از صدور حکم اعسار، معلوم شود که مدعی اعسار به دروغ خود را ناتوان از پرداخت معرفی کرده است؛ در این حالت حبسی از 91 روز تا 6 ماه در انتظار اوست.
- پس از قبولی اعسار، معلوم شود شهود به دروغ شهادت دادهاند؛ در این صورت شهود نیز به حبس بین 3 ماه و یک روز تا 2 سال یا جزای نقدی محکوم میشوند.
- پس از صدور حکم اعسار، فرد صاحب مال شود اما همچنان خود را ناتوان از پرداخت معرفی کند.
- شخصی با مدعی اعسار تبانی کرده و خود را برخلاف واقع، طلبکار او معرفی کرده باشد؛ در این حالت طلبکار جعلی نیز شریک جرم محسوب و به حبس محکوم میشود.
حکم تقسیط بدهی برای معسر و تعدیل اقساط
طبق ماده 11 قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، اگر اعسار شخص ثابت شود ولی او متمکن از پرداخت بهصورت اقساطی شناخته شود، دادگاه ضمن صدور حکم اعسار، با توجه به وضعیت او مهلت مناسبی برای پرداخت میدهد یا حکم تقسیط بدهی صادر میکند. در تعیین میزان هر قسط، درآمد بدهکار و معیشت ضروری او باید در نظر گرفته شود، بهگونهای که واقعاً توانایی پرداخت آن را داشته باشد.
تعدیل اقساط چیست؟
طبق تبصره 2 ماده 11، هر یک از محکومله یا محکومعلیه میتوانند با تقدیم دادخواست، تعدیل اقساط را از دادگاه بخواهند. دادگاه نیز با توجه به نرخ تورم اعلامی از مراجع رسمی کشور یا تغییر در وضعیت معیشت و درآمد محکومعلیه، نسبت به تعدیل میزان اقساط اقدام میکند؛ این تعدیل میتواند هم به معنای افزایش و هم کاهش مبلغ قسط باشد.
حال اگر می خواهید لایحه دفاعیه اعسار خود را تقدیم دادگاه نمایید، لکن نمی دانید که چگونه این لایحه را تنظیم کنید، می توانید جهت دانلود بروی «لایحه درخواست اعسار» کلیک نمایید.
تحولات اخیر قانونی درباره تعدیل اقساط و مهریه (بهروزرسانی 1405)
در ماههای اخیر، مجلس شورای اسلامی «طرح اصلاح موادی از قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی و برخی از احکام راجع به مهریه» را در دستور کار قرار داده است. بخشی از این طرح که به رسیدگی سریعتر به دعاوی تعدیل اقساط و رفع مشکل نوسان قیمت سکه و ارز اختصاص دارد، تاکنون مراحل تصویب در صحن علنی مجلس را طی کرده، اما برای لازمالاجرا شدن هنوز باید فرایند تأیید نهایی را طی کند. نکات مهم این طرح عبارتاند از:
- رسیدگی به دادخواست تعدیل اقساط، خارج از نوبت و به قید فوریت انجام میشود.
- در صورتی که دین بر مبنای سکه یا ارز تقسیط شده و نوسان شدید قیمت رخ داده باشد، محکومعلیه میتواند تا صدور حکم قطعیِ تعدیل، با پرداخت علیالحساب معادل ریالی آخرین قسط، از حبس مصون بماند.
- در صورت رد دادخواست تعدیل یا احراز قصد فرار از دین، محکومعلیه ملزم به پرداخت مابهالتفاوت اقساط و محرومیت موقت از طرح مجدد دادخواست تعدیل خواهد بود.
از آنجا که این طرح هنوز به تصویب نهایی و ابلاغ نرسیده، تا اعلام رسمی لازمالاجرا شدن آن، مقررات فعلی تبصره 2 ماده 11 همچنان ملاک عمل دادگاهها است.
پرسشهای پرتکرار درباره اعسار
آیا اعسار از مهریه هم امکانپذیر است؟
بله؛ مهریه نیز یکی از مصادیق محکومبه است و زوج میتواند در صورت ناتوانی مالی، دادخواست اعسار از پرداخت یکجای مهریه یا اعسار از هزینه دادرسی مربوط به آن را مطرح کند.
آیا حکم اعسار همیشگی است؟
خیر؛ اگر پس از صدور حکم اعسار ثابت شود که وضعیت مالی محکومعلیه بهبود یافته، محکومله میتواند با اثبات این موضوع، تقاضای تعدیل اقساط یا الزام او به پرداخت کامل را مطرح کند.
تفاوت اعسار و تعدیل اقساط چیست؟
اعسار، اثبات ناتوانی مالی برای پرداخت یکجای بدهی و گرفتن حکم تقسیط برای نخستینبار است؛ اما تعدیل اقساط، درخواست تغییر (کاهش یا افزایش) میزان اقساطی است که پیشتر توسط دادگاه تعیین شده است.
جمعبندی
اعسار، ابزار قانونی مهمی برای حمایت از افرادی است که بهطور واقعی توانایی پرداخت یکجای بدهی خود را ندارند، بدون آنکه حقوق طلبکار نادیده گرفته شود. اگر با دعوای اعسار یا تعدیل اقساط روبهرو هستید، میتوانید برای تنظیم دقیق و اصولی لوایح مرتبط، از نمونههای آمادهشده داپکده مانند لایحه دفاعیه تعدیل اقساط مهریه و درخواست از اعسار بدهی مالی استفاده کنید یا از طریق تماس با کارشناسان داپکده راهنمایی تخصصی دریافت نمایید.
