هر یک از جرم کلاهبرداری و جرم فروش مال غیر، جزء جرایم علیه اموال قرار گرفته اند، ضمن بیان تفاوت فروش یا انتقال مال غیر با کلاهبرداری، ماهیت و مجازات هر یک از این دو جرم را در این مقاله مورد بررسی قرار خواهیم داد.
تفاوت فروش یا انتقال مال غیر با کلاهبرداری
یکی از حقوقی که قانون برای هر فردی در نظر گرفته، حق مالکیت و تصرف در اموال منقول و غیر منقول خود میباشد و هر کسی بدون اجازه و به صورت غیر قانونی در اموال دیگری هرگونه تصرفی را انجام دهد، طبق قانون مجازات خواهد شد.
از جرایمی که رابطه مستقیمی با نقض مالکیت دارد، کلاهبرداری و فروش مال غیر میباشد، که هر یک از آنها مال شخص دیگری را از اختیار مالک آن، خارج میسازند، قانونگذار، مجازات جرم فروش مال غیر را همان مجازات کلاهبرداری که شامل: رد مال به صاحب آن، پرداخت جزای نقدی و حبس میشود، قرار داده است. برای تفاوت فروش مال غیر با کلاهبرداری ابتدا به تعریف هر یک از این دو جرم خواهیم پرداخت.
جرم فروش یا انتقال مال غیر
بر اساس ماده 1 قانون مجازات راجع به انتقال مال غیر، هر کسی که مال غیر را با علم به اینکه مال دیگری است، به هر نحوی عینا و یا منفعتا بدون مجوز قانونی به دیگری منتقل نماید، کلاهبردار محسوب گشته و مطابق ماده 238 قانون مجازات عمومی اسلامی، محکوم میشود. و همچنین انتقال گیرنده {خریدار مال غیر}اگر در حین معامله، عالم به عدم مالکیت انتقال دهنده باشد، کلاهبردار محسوب میشود.
منظور از مال در این قانون اعم از مال منقول{ماشین} و غیر منقول{زمین و خانه} میباشد.
منظور از انتقال، یعنی به هر روشی که مال منتقل شود اعم از بیع، اجاره، صلح و یا وقف و…
با توجه به نص این ماده، انتقال، هم شامل انتقال عین مال مانند: فروش خانه و هم شامل منفعت مال مانند: اجاره دادن خانه، میشود. فلذا اگر کسی ملک و خانه دیگری را بدون اجازه به شخص ثالثی اجاره دهد، مرتکب جرم انتقال مال غیر شده و در حکم کلاهبردار میباشد.
با توجه به اینکه با تصویب قانون مجازات سال 1392، قانون مجازات عمومی نسخ شد، فلذا مجازات مرتکب فروش مال غیر، براساس ماده یک قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا، اختلاس و کلاهبرداری، خواهد بود.
شخصی که مال غیر به او منتقل میشود،{انتقال گیرنده}اگر با علم به اینکه مالک شخص دیگری است مال را بخرد، کلاهبردار محسوب میشود.
عناصر جرم فروش مال غیر
برای تحقق یافتن هر جرمی باید عناصر آن جرم وجود داشته باشد تا آن عمل و رفتار تحت عنوان جرم شناخته شده و برای مرتکب آن، مجازات در نظر گرفته شود، فلذا برای اینکه عمل و رفتاری تحت عنوان جرم فروش مال غیر شناخته شود، باید عناصر آن جرم وجود داشته باشد، که در ادامه به عناصر جرم فروش مال غیر میپردازیم.
عنصر قانونی: یعنی این عمل و رفتار در قانون جرم شناخته شده باشد و برای آن مجازات در نظر گرفته شده باشد {ماده 1 قانون مجازات مربوط به انتقال مال غیر}
عنصر مادی: یعنی همان رفتار و عمل شخص{ بدون اجازه مال دیگری را منتقل کردن }
عنصر معنوی یا روانی: یعنی شخص مرتکب، با علم و آگاهی به اینکه مالک مال، شخص دیگری میباشد، اقدام به منتقل نمودن مال نماید.
با وجود این سه عنصر، مرتکب فروش مال غیر در زمره کلاهبردار محسوب گشته و مجازات خواهد گشت.
مجازات فروش یا انتقال مال غیر
قانونگذار، جرم انتقال و فروش مال غیر را در حکم جرم کلاهبرداری قرار داده و مجازات آن را همان مجازات کلاهبرداری در نظر گرفته است.
بر اساس ماده 1 قانون مجازات راجع به انتقال مال غیر، مجازات انتقال مال غیر، همان مجازات کلاهبرداری قرار داده شده است که شامل:
حبس از یک سال تا هفت سال
پرداخت جزای نقدی معادل مال منتقل شده
رد مال به مالک آن
در صورتی که مرتکب{انتقال دهنده} از کارمندان دولتی باشد، علاوه بر رد مال به صاحب آن و پرداخت جزای نقدی معادل مال منتقل شده، به حبس از دو تا ده سال و انفصال دائم از خدمت محکوم میگردد.
مجازات خریدار در فروش مال غیر
در صورتی که خریدار با علم و آگاهی به اینکه فروشنده مالک اصلی مال نیست، معامله را انجام داده باشد، هم ردیف شخص منتقل کننده بوده و به مجازات کلاهبردار محکوم میشود. و اگر چنانچه خریدار{ منتقل گیرنده }در جرم انتقال مال غیر، هیچگونه اطلاع و علمی نسبت به اینکه مالک مال، شخص دیگری میباشد، نداشته باشد، مرتکب جرمی نشده و برای آن مجازاتی نیست
ولیکن باید به محض اطلاع از این مطلب، مال را به مالک آن برگرداند و میتواند نسبت به خسارت هایی که به دلیل این معامله متحمل شده، از شخص منتقل کننده شکایت نموده و مطالبه خسارت نماید.
مجازات معاونت در فروش مال غیر
کسی که در ارتکاب جرم به طور مستقیم هیچگونه دخالتی نداشته ولیکن در تسهیل و آسان تر کردن ارتکاب جرم، نقش و موثر بوده است را به لحاظ حقوقی، معاون جرم میگویند. در جرایم تعزیری مجازات معاونت در جرم، یک یا دو درجه پایین تر از مباشر جرم {کسی که جرم را انجام داده} خواهد بود.
پس در نتیجه از آنجایی که مجازات مباشر جرم فروش مال غیر، حبس درجه چهار{ یک تا هفت سال}بوده، مجازات معاونت در جرم فروش مال غیر، حبس درجه 5 {دو تا پنج سال} یا حبس درجه شش{بیش از شش ماه تا دو سال} میباشد.
مهلت قانونی شکایت در فروش یا انتقال مال غیر
قانونگذار برای شکایت در جرایم حقوقی، مدت زمان خاصی را قرار داده است که شخص متضرر، میبایست در طول این مدت نسبت به ضرر و خسارتی که به آن وارد شده، از طریق قانون، اقدام و مطالبه خسارت نماید، و اگر در مهلت تعیین شده، شکایت خود را انجام ندهد، به لحاظ قانونی دیگر امکان پیگیری و قابلیت طرح در محاکم قضایی را ندارد.
برای طرح شکایت در جرم فروش مال غیر، مالک، ظرف مدت یک سال از تاریخ اطلاع وقوع جرم، فرصت دارد تا نسبت به شکایت خود تحت عنوان فروش مال غیر اقدام نماید. لازم به ذکر است که شروع مهلت یک ساله، از زمان اطلاع پیدا کردن مالک، محاسبه میشود.
فرایند رسیدگی به جرم فروش یا انتقال مال غیر
برای پیگیری جرم فروش مال غیر، مالک یا وکیل آن ابتدا باید به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه نمایند و شکوائیه خود را در زمینه فروش مال غیر به ثبت برسانند، بعد از ثبت، شکوائیه، توسط دفاتر خدمات قضایی به دادسرا ارسال میشود، در آنجا بعد از تعیین وقت رسیدگی و احضار طرفین، اگر چنانچه شخص متهم، از سوی مرجع قضایی مجرم شناخته نشود، در دادسرا قرار منع تعقیب صادر میشود و پرونده همان جا مختومه میگردد،
در غیر این صورت، با مجرم شناخته شدن متهم، با صدور قرار جلب به دادرسی و صدور کیفر خواست توسط دادستان، پرونده به دادگاه کیفری دو فرستاده خواهد شد، در آنجا به جهت رسیدگی و صدور حکم مقتضی اقدامات لازم انجام خواهد گرفت.
جرم کلاهبرداری
یکی از جرایمی که در مسائل حقوقی خیلی اهمیت دارد، جرم کلاهبرداری میباشد، که متاسفانه امروزه شاهد زیاد شدن آن در سطح جامعه هستیم، این جرم به دلیل اهمیت زیادی که دارد قانونگذار، قانون جداگانه ای، تحت عنوان قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری، برای این جرم وضع نموده است،
برای اینکه با جرم کلاهبرداری آشنا شویم، لازم است در ابتدا معنا و مفهوم کلاهبرداری را ذکر کنیم. کلاهبرداری در لغت یعنی، به دروغ و فریب مال دیگران را تصاحب کردن. و در اصطلاح حقوقی، کسی که با رفتار متقلبانه و دروغ و به قصد فریب و ضرر به دیگری، مال شخص دیگر را از اختیار مالک آن خارج مینماید، به این شخص کلاهبردار و به عملی که انجام داده جرم کلاهبرداری اطلاق میگردد.
جرم کلاهبرداری جزو کدام دسته از جرایم قرار میگیرد؟
جرایم به سه دسته کلی تقسیم میشوند.
جرایم علیه اشخاص، به جرایمی که علیه اشخاص حقیقی صورت میگیرد. مانند: صدمه جانی به دیگری زدن
جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی کشور. مانند: راه اندازی و یا فعالیت در گروهک تروریستی برای بر اندازی نظام جمهوری اسلامی
جرایم علیه اموال. جرایمی که مربوط به خسارت زدن به اموال دیگران، میشود. جرم کلاهبرداری جزو این دسته از جرایم قرار میگیرد. پس اگر رفتار متقلبانه، به قصد فریب موردی غیر از اموال باشد، کلاهبرداری محسوب نمیشود.
عناصر جرم کلاهبرداری
برای تحقق یافتن هر جرمی باید عناصر آن جرم وجود داشته باشد تا آن عمل و رفتار تحت عنوان جرم شناخته شده و برای مرتکب آن مجازات در نظر گرفته شود.
جرم کلاهبرداری از این قاعده مستثنی نبوده و برای اینکه عمل و رفتاری تحت عنوان جرم کلاهبرداری قرار بگیرد، باید عناصر قانونی{در قانون جرم دانسته شده باشد} و مادی { رفتارمرتکب، به صورت تقلب و فریب باشد}و معنوی{قصد و سوء نیت فریب و ضرر به دیگری را داشته باشد.} آن وجود داشته باشد.
مجازات کلاهبرداری
بر اساس ماده 1 قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری، هر کس از راه حیله و تقلب و به هر روش و طریقی، مردم را فریب دهد، و یا به امور غیر واقعی امیدوار نماید، و یا از حوادث و پیش آمده های غیر واقعی بترساند، و یا اسم و عنوان جعلی اختیار کند و به وسیله آنها و یا وسایل تقلبی دیگر، مال دیگری را ببرد، کلاهبردار محسوب میگردد،
مجازات کلاهبرداری ساده، رد اصل مال به صاحب آن، پرداخت جزای نقدی معادل مالی که اخذ کرده و حبس از یک سال تا هفت سال، در نظر گرفته شده است.
مجازات کلاهبرداری مشدد، علاوه بر رد اصل مال به مالک آن و پرداخت جزای نقدی معادل مال اخذ شده، به حبس از دو تا ده سال و انفصال دائم از خدمت، میباشد.
لازم به ذکر است که، مجازات جرم شروع به کلاهبرداری، مطابق تبصره 2 ماده 1 قانون تشدید مجازات، حسب مورد، به میزان حداقل مجازات تعیین شده برای جرم کلاهبرداری می باشد.
مراحل پیگیری جرم کلاهبرداری
برای شروع و شکایت از جرم کلاهبرداری، شاکی یا وکیل آن، باید به یکی از دفاتر خدمات قضایی مراجعه کرده و شکوائیه خود را در زمینه کلاهبرداری ثبت کنند، دفتر خدمات قضایی شکایت ثبت شده را به دادسرا ارسال میکند، در آنجا بعد از انجام تحقیقات و بررسی مدارک و ادله، دادسرا در صورت احراز وقوع جرم، پرونده را به دادگاه کیفری دو منتقل خواهد نمود،
در آنجا بعد از شروع به رسیدگی و بررسی مجدد مدارک و ادله، دو طرف دعوا { شاکی و مشتکی عنه} توسط دادگاه احضار و اظهارات آنها شنیده و بررسی خواهد گشت و در آخر، دادگاه نسبت به صدور حکم{برائت یا محکومیت} اقدام خواهد نمود.
حکم دادگاه کیفری ظرف مدت 20 روز قابل اعتراض و تجدید نظر خواهی خواهد بود، و در صورت تجدید نظر خواهی، دادگاه تجدید نظر استان، رای دادگاه بدوی{کیفری دو} را یا تایید و یا نقض خواهد کرد، لازم است بدانید که رای و حکم دادگاه تجدید نظر، قطعی و غیر قابل اعتراض خواهد بود.
تفاوت فروش یا انتقال مال غیر با کلاهبرداری
در بخش قبلی مقاله به توضیح کامل نسبت به دو جرم کلاهبرداری و فروش و انتقال مال غیر پرداختیم و بیان داشتیم که کلاهبرداری یعنی اینکه با رفتار متقلبانه و تکیه بر دروغ و اغفال، مال دیگری را از او بگیرد و همچنین نیز نسبت به فروش و انتقال مال غیر توضیح دادیم که هر کس با علم به مال غیر بودن، بدون مجوز، مال را به شخص سومی منتقل نماید، مرتکب جرم فروش مال غیر شده است.
در این بخش از مقاله میخواهیم به تفاوت جرم کلاهبرداری و جرم فروش مال غیر بپردازیم.
قانونگذار جرم فروش مال غیر را جدا از جرم کلاهبرداری و به عنوان یک جرم مستقل در نظر گرفته است ولیکن مجازات آن را همان مجازات کلاهبرداری در نظر گرفته است، در ادامه به وجه تمایز بین این دو جرم اشاره خواهیم نمود.
در جرم کلاهبرداری شخص مرتکب، با کمک وسایل متقلبانه و با اغفال، مال دیگری را میبرد، ولیکن در جرم فروش مال غیر وسایل متقلبانه وجود ندارد.
عنصر مادی در جرم کلاهبرداری از دو بخش تشکیل شده است، یکی رفتار متقلبانه و دیگری فریب و اغفال متضرر، یعنی این دو قید باید وجود داشته باشد تا جرم کلاهبرداری به وقوع بپیوندد
عنصر مادی در جرم فروش مال غیر، انتقال مال غیر، به دیگری میباشد و با وجود همین یک بخش این جرم تحقق پیدا میکند.
جرم کلاهبرداری یک جرم مرکب { رفتار متقلبانه و دروغ + اغفال و فریب} است ولیکن جرم فروش مال غیر، جرم بسیط{انتقال مال غیر به دیگری} میباشد.
در جرم کلاهبرداری بین رفتار متقلبانه مرتکب و بردن مال غیر، رابطه سببیت وجود دارد، به این معنا که در اثر رفتار متقلبانه مرتکب، شخص فریب میخورد و مال را به شخص کلاهبردار میدهد.{علت تقدیم کردن مال به کلاهبردار، رفتار متقلبانه او میباشد}.
در جرم کلاهبرداری، مال توسط مالک، به شخص کلاهبردار منتقل میشود. ولیکن در جرم فروش مال غیر، فروشنده، مال غیر را به شخص ثالثی انتقال میدهد. در واقع، جرم کلاهبرداری از دو نفر تشکیل میشود{ مالک و کلاهبردار} ولیکن در جرم فروش مال غیر، سه نفر{ مالک اصلی مال، فروشنده مال غیر و خریدار مال غیر} برای تشکیل این جرم لازم است.
از آنجایی که جرم کلاهبرداری، جزو جرایم علیه اموال و مالکیت قرار گرفته، فلذا رفتار متقلبانه به قصد چیزی غیر از مال باشد، تحت عنوان کلاهبرداری قرا ر نمیگیرد. مانند: فریب دادن شخصی به قصد ازدواج با او.
