حق حبس چیست؟ یکی از حقوقی که قانون برای زن در نظر گرفته حق حبس می باشد، حق حبس یعنی تا زمانی که مهریه به صورت کامل پرداخت نگردیده است زوجه میتواند از تمکین کردن از زوج، خودداری نماید، البته استفاده از حق حبس مشروط به این است که مهریه زوجه حال{عندالمطالبه } باشد و زوجه قبلا از زوج تمکین نکرده باشد، در غیر این صورت زوجه حق استفاده از حق حبس را ندارد.
ما در این مقاله قصد داریم، ضمن تعریف حق حبس و نحوه ی استفاده از حق حبس، به موارد سقوط حق حبس بپردازیم.
حق حبس چیست؟
بر اساس ماده 1102 قانونی مدنی به محض وقوع عقد نکاح، هر یک از زوجین دارای حقوق و تکالیفی میگردند، که یکی از آنها تمکین زوجه از زوج میباشد و در مقابل، زوج نیز موظف است نفقه زوجه را پرداخت نماید، در واقع، رابطه پرداخت نفقه توسط زوج در مقابل انجام تمکین توسط زوجه قرار دارد و هر زمان که زوجه تمکین خودداری نماید نفقه ای به تعلق نخواهد گرفت، ولی استثنائاتی نیز وجود دارد که چنانچه زوجه از حق حبس خود استفاده کند میتوانند تا زمانی که مهریه خود را تمام و کمال دریافت ننموده، از نجام تمکین و وظایف زناشویی خودداری کند، و همچنان با وجود عدم تمکین، باز هم نفقه دریافت نماید.
به عبارت ساده تر تمکین یعنی انجام وظایف زناشویی و همچمین حسن معاشرت که زوجین موظفند در مقابل یکدیگر به جا آورند، در غیر این صورت چنانچه عدم تمکین از جانب زوجه صورت گیرد دیگر مستحق دریافت نفقه نخواهد بود، و همچنین چنانچه عدم تمکین از جانب زوج انجام گیرد، از مواردی است که میتواند برای خانم حق طلاق ایجاد نماید، اما استثنائی در این رابطه وجود دارد که در صورتی که زوجه باکره باشد و پس از عقد از شوهر خود تمکین (رابطه جنسی) نکرده باشد، میتواند تا هنگامی که زوج مهریه او را به صورت کامل به او پرداخت نکرده است از انجام تمکین خودداری کند.
موارد سقوط حق حبس زوجه
در اختلافات میان زن و شوهر یکی از مواردی که زوجه میتواند به عنوان اهرم فشار موثر در برابر خواسته های مزد بکار ببرد اعمال حق حبس میباشد،فلذا زوجه بدین طریق میتواند تا زمانی که مهریه خود را دریافت نکرده، از شوهر خود تمکین ننماید به شرطی که شرایط لازم جهت برخورداری از حق حبس را داشته باشد.
بر اساس ماده 1085قانون مدنی تا زمانی که مهریه به زوجه پرداخت نگردد، زوجه میتواند از شوهر خود تمکین نکند، مشروط بر آنکه مهریه ی او حال باشد، این ماده، ضمن اشاره مستقیم به تعریف حق حبس، یکی از شروط اعمال حق حبس را حال بودن مهریه بیان نموده است، فلذا در صورتی که مهریه زوجه حال نبوده باشد و یا برای پرداخت مهریه در عقد نامه مهلتی تعیین شده باشد، زوجه نمیتواند حق حبس از حق حبس خود استفاده نماید.
لازم به ذکر است در حق حبس چنانچه زوج برای پرداخت مهریه درخواست اعسار و تقسیط پرداخت مهریه را تقاضا نماید، از موجبات ذایل شدن حق حبس نبوده و تا زمانی که زوج آخرین قسط مهریه زوجه را پرداخت ننماید، حق حبس زوجه همچنان به قوت خود پابرجا میباشد.
اگر نصف مهریه زوجه حال و نصف دیگر آن موجل باشد وضعیت حق حبس چگونه است؟
در صورتی که مقداری از مهریه عند المطالبه و مابقی آن عندالسطاعه باشد همچنان حق حبس برای زوجه باقی است، در واقع نسبت به آن مقدار از مهریه که حال است زوجه حق حبس دارد و نسبت به آن مقداری که موجل (پرداخت آن برای آینده) است امکان اعمال حق حبس برای زوجه وجود نخواهد داشت، چرا که در مهریه عندالسطاعه زمانی مهر قابلیت مطالبه دارد که مرد از توانایی لازم برای پرداخت مهر برخوردار باشد و اثبات این موضوع با زوجه است.
لازم به ذکر است که، مهریه ای که برای پرداخت آن، زمان معینی را درنظر گرفته باشند، مهریه موجل میگویند، که از آن به عنوان مهریه عندالاستطاعه هم یاد میشود.
یکی دیگر از شروطی که در قانون برای اعمال حق حبس زوجه پیشبینی شده این است که اگر زوجه، قبل از دریافت مهریه، از شوهر خود تمکین کند، حق حبس او از بین می رود، زوجه زمانی میتواند اعمال حق حبس نماید که قبلا از شوهر خود تمکین نکرده باشد.
براساس ماده1086 قانون مدنی اگر زوجه قبل از دریافت مهریه، از شوهر خود تمکین نماید، حق حبس وی از بین خواهد رفت.
پس در نتیجه میتوان گفت که سقوط حق حبس، مشروط به حال نبودن مهریه و تمکین کردن زوجه، قبل از دریافت مهریه، می باشد، با این دو شرط، حق حبس زوجه از بین خواهد رفت.
سوالی که در این زمینه مطرح میگردد، این است که مراد و منظور قانونگذار از تمکین، چه نوع تمکینی می باشد؟
متاسفانه قانون در این رابطه به طور روشن و واضح سخن به میان نیاورده و فقط با لفظ ایفا وظایف زناشویی از کنار این قضیه رد شده است و ولی با در نظر گرفتن نظرات فقها نسبت به معنای ایفای وظایف زناشویی میتوان متوجه شد که علما معنای ایفای وظایف را نزدیکی که همان تمکین خاص است میدانند به هرحال منظور از تمیکنی که باعث سقوط حق حبس میگردد، تمکین خاص است.
رابطه حق حبس با ازدواج مجدد
اصولا اگر زنی از شوهر خود تمکین نکند، علاوه بر اینکه نفقه ای به او تعلق نخواهد گرفت، برای شوهر او این حق به وجود می آید که با گرفتن حکم نشوز همسر خود، دادخواست ازدواج مجدد را به دادگاه ارائه نماید، ولی در حق حبس، زوجه میتواند تا هنگامی که مهریه او توسط زوج به وی پرداخت گردد، از انجام تمکین خودداری نماید و تمکین نکردن زوجه، دلیل بر ناشزه بودن او نبوده و زوج نمیتواند به دلیل عدم تمکین زوجه، از دادگاه حکم ازدواج مجدد را درخواست نماید، فلذا چنانچه زوج درخواست ازدواج مجدد را به دلیل عدم تمکین زوجه به دادگاه تقدیم نماید، این درخواست زوج از سوی دادگاه رد خواهد شد.
اگر زوجه قبل از گرفتن مهریه، توسط زوج مجبور به تمکین گردد حق حبس آن از بین میرود؟
خیر، اجبار زوجه به تمکین، موجب سقوط حق حبس نمی شود، به دلیل اینکه تمکین نکردن زوجه در قبال دریافت مهریه، یک حق قانونی برای زوجه محسوب میگردد و اسقاط حق، فقط با اختیار شخص از بین خواهد رفت، ولکن ازآنجایی که زوجه در تمکین کردن هیچ اختیاری نداشته و به اجبار تن به تمکین داده است، حق حبس وی به قوت خود باقی خواهد ماند، فلذا با توجه به سیاق ماده 1085 میتوان فهمید که اجبار و اکراه زوجه به تمکین، موجب از بین رفتن حق حبس زوجه نمی گردد.
