یکی از سوالاتی که عموما در دعاوی ملکی پدید می آید این است که آیا می توان در فضای مشاع درخت کاشت و یا اینکه اگر در فضای مشاع درخت کاشته شود باید چه اقدامی انجام داد. این اختلاف از جمله اختلافات شایع بین همسایگان ملکی، مالکین ملک مشاع، موجرین و مستاجرین املاک و… می باشد که افراد زیادی را درگیر خود می کند. در این نوشتار سعی کردیم بر اساس قوانین و مقررات ایران به این پرسش پاسخ دهیم که آیا می توان در فضای مشاع درخت کاشت.
فضای مشاع چیست؟
مشاع در لغت به معنای چیز شریکی و مشترک است و منظور از فضای مشاع زمین یا ملکی است که مالکین آن دو یا چند نفر می باشند و این زمین تقسیم نشده باشد و سهم هریک از شرکاء از دیگری قابل تشخیص نباشد. فضای مشاع از احکام و قواعد خاصی نسبت به زمین های دیگر برخوردار است به طوری که حقوق و آثار مختلفی برای هریک از مالکین ایجاد می کند.
یکی از قواعد مهم مربوط به فضای مشاع این است که همه شرکاء در جزء جزء فضا و زمین مشاع شریک و سهیم محسوب می شوند و لذا هیچگونه تصرفی جز با اذن همه شرکاء در آن فضا نمی توان کرد. این امر یکی از معایب و دردسرهای فضای مشاع محسوب می شود که منشاء دعاوی بسیاری در دادگاه ها می باشد. البته شرکاء می توانند برای خروج از حالت مشاع اقدام به تقسیم مال بنمایند و در صورتی که مال قابل تقسیم نباشد آن را بفروشند.
آیا می توان در فضای مشاع درخت کاشت؟
یکی از مسائلی که از انواع تصرف در فضای مشاع محسوب می گردد غرس اشجار یا به عبارت دیگر کاشت درخت محسوب می شود. همانطور که پیش تر اشاره کردیم در مال مشاع که فضای مشاع یکی از انواع آن محسوب می گردد هرگونه تصرف باید با اذن و اجازه همه شرکاء باشد و الا قانونی نخواهد بود. در واقع برای تصرفات مادی در فضای مشاع از قبیل کاشت درخت، کاشت بذر، ساخت اعیان، خاک برداری و… باید رضایت تک تک شرکاء وجود داشته باشد و حتی اگر یک شریک هم اجازه ندهد تصرف ممکن نخواهد بود.
از فروضی که ممکن است در این خصوص پیش بیاید این است که ممکن است شخصی درخت متعلق به دیگری را در زمین خود یا زمین مشاع بکارد و در این صورت اختلافی حادث گردد. بر اساس ماده 313 قانون مدنی، در صورتی که کسی در زمین خود با مصالح متعلق به دیگران بنائی درست کند و یا درخت شخص دیگری را بدون اذن وی در زمین غرس کند و بکارد، صاحب مصالح یا درخت می تواند قلع (از بین بردن) یا نزع (جدا کردن) آن را بخواهد. در صورتی که ملک مشاع بوده باشد و شرکاء نیز رضایت بر کاشت درخت نداشته اند آنها نیز می توانند نزع درختان را بخواهند.
گاهی اوقات ممکن است مستاجر ملک مشاع بدون اذن و رضایت موجر و یا با اذن و رضایت وی در ملک مشاع اقدام به کاشت درخت نماید. بر مبنای ماده 503 قانون مدنی، هرگاه مستاجر بدون اذن و اجازه موجر در خانه یا زمینی که اجاره نموده است اقدام به ساختن بنا یا کاشتن درخت بکند، هریک از موجر و مستاجر حق خواهند داشت که هر وقت بخواهند بنا را خراب یا درخت را قطع نمایند. چنانچه در این صورت در عین مستاجره نقص یا عیب یا خسارتی پدید آید بر عهده مستاجر خواهد بود.
لازم به ذکر است اگر مستاجر به موجب قرارداد اجاره اجازه احداث بنا یا کاشت درخت در ملک را داشته است و مالکین ملک مشاع این اجازه را به وی داده باشند، موجرین (اجاره دهندگان) دیگر نمی توانند مستاجر را به خراب کردن یا کندن آن اجبار کنند. در صورتی که بعد از انقضاء مدت اجاره همچنان بنا یا درخت در تصرف مستاجر باقی بماند، موجرین حق مطالبه اجرت المثل زمین را خواهند داشت. چنانچه بعد از انقضاء مدت ملک دوباره به تصرف موجرین برگردد، مستاجر سابق حق مطالبه اجرت المثل بنا یا درخت را خواهد داشت.
نتیجتا می توان عنوان داشت که متصرف ملک مشاع که می تواند مستاجر یا یکی از شرکاء باشد باید ماذون در تصرفات باشد و یکی از اقسام تصرفات همین کاشت درخت محسوب می شود. در صورتی که متصرف، اذن و اجازه حتی یکی از مالکین را نداشته باشد بر اساس قانون نمی تواند در ملک مشاع درخت بکارد و در صورتی که چنین کاری بکند کلیه مسئولیت ها بر عهده وی خواهد بود. البته دادگاه ها امروزه به راحتی حکم به قلع و قمع و کندن درختان نمی دهند چراکه این امر سبب خسارت به محیط زیست می شود اما ممکن است مالک را ملزم به پرداخت قیمت درختان بکنند.
گاهی اوقات ممکن است ملک مشاع توسط شخص ثالثی مورد تصرف عدوانی واقع شود و وی اقدام به کاشت درخت در ملک مزبور بنماید. بر اساس ماده 164 قانون آئین دادرسی مدنی، چنانچه در ملک مورد تصرف عدوانی، فرد متصرف پس از تصرف عدوانی اقدام به احداث بنا یا کاشت درخت بنماید، درختان و بنا در صورتی باقی می ماند و قلع و قمع نمی شود که فرد متصرف مدعی مالکیتِ موضوع حکم تصرف عدوانی باشد و ظرف یک ماه از تاریخ اجرای حکم، در خصوص مالکیت خود به دادگاه ذی صلاح اقامه دعوا کند.
همچنین کاشت درخت در ملک مشاع گاهی اوقات ممکن است مصداق تصرف عدوانی کیفری محسوب شود. با توجه به رای وحدت رویه شماره 10 و نظریه مشورتی 7599/7 تصرف عدوانی شریک یا شخص ثالث در ملک مشاع می تواند وصف کیفری داشته باشد و مشاع بودن ملک مانع از تعقیب کیفری متصرف نخواهد بود.
بر اساس ماده 690 قانون مجازات اسلامی، هرکس به وسیله صحنه سازی از قبیل کاشتن درخت، زارعت و امثال اینها به تهیه آثار تصرف در اراضی وابسته به دولت، شهرداری ها، اوقاف یا متعلق به اشخاص حقیقی یا حقوقی به منظور تصرف یا ذیحق معرفی کردن خود یا دیگری مبادرت کند یا اقدام به هرگونه تجاوز و تصرف عدوانی یا ایجاد مزاحمت یا ممانعت از حق در این موارد بنماید، به مجازات یک ماه تا یک سال حبس محکوم خواهد شد. همچنین دادگاه موظف است حسب مورد حکم به رفع تصرف عدوانی یا رفع مزاحمت یا ممانعت از حق یا اعاده وضع به حال سابق بنماید.
بر اساس تبصره 2 این ماده در صورتی که تعداد متهمان سه نفر یا بیشتر باشد و قرینه های قوی مبنی بر ارتکاب جرم تصرف عدوانی (در ملک مشاع) وجود داشته باشد، قرار بازداشت صادر خواهد شد و مدعی می تواند تقاضای خلع ید و قلع بنا و درختان را خواستار شود.
مجازات قطع درخت متعلق به دیگری
قطع درخت که عملی مذموم در دین اسلام هم می باشد به موجب مقررات ایران و در جهت حفاظت از محیط زیست ممنوع می باشد. بر مبنای لایحه قانونی حفظ و گسترش فضای سبز و جلوگیری از قطع بی رویه درختان، قطع یا کندن هر نوع درخت و یا نابود کردن آن به هر نحو در معابر، میادین، بزرگراه ها، پارک ها، بوستان ها، باغات و محل های دیگر که به تشخیص شورای اسلامی شهر به عنوان باغ شناخته می شوند در محدوده و حریم شهرها بدون اذن شهرداری و رعایت مقررات مربوطه ممنوع می باشد.
در صورتی که کسی عالما عامدا اقدام به قطع درختان موجود در فضاهای عمومی بنماید یا بر خلاف قانون موجبات از بین رفتن آنها را فراهم کند، علاوه بر جبران خسارت وارده حسب مورد به حبس از شش ماه تا سه سال و یا جزای نقدی از سه میلیون تا هجده میلیون ریال محکوم می گردد. در صورتی که درخت مزبور نخل خرما باشد، مرتکب به چهل و پنج روز تا سه ماه حبس یا از 15/000/000 تا 25/000/000 ریال جزای نقدی یا هردو محکوم خواهد شد.
بر اساس ماده 675 قانون مجازات اسلامی، هرکس هر نوع محصول زراعی یا اشجار (درختان) یا مزارع یا باغ های متعلق به دیگری را آتش بزند به حبس از دو تا پنج سال محکوم می گردد.
