یکی از تقسیم بندی های رایج و کاربردی عقود و قرارداد ها، تقسیم بندی به صورت عقود عهدی و تملیکی است تا بدین شیوه اراده طرفین در معاملات با یکدیگر معنی و مفهومی مشخصی پیدا کند تا از بروز اختلافات آتی طرفین در تفسیر قرارداد جلوگیری شود، لذا ما در این مطلب قصد به صورت مفید و مختصر به معرفی عقود عهدی و تملیکی بپردازیم و تمامی سوالات شما را در این زمینه پاسخ دهیم.
معرفی عقود عهدی و تملیکی
در علم حقوق تقسیم بندی ها متعددی در زمینه عقود و قرارداد ها وجود دارد که از رایج ترین آنها میتواند به عقود معین و غیر معین، عقود عهدی و تملیکی، عقود معوض و محاباتی و… اشاره کرد، که هر یک اراده طرفین را در انعقاد قرارداد را به شیوه منحصر به فردی اعمال میکند، در این راستا تقسیم عقود به دو دسته عقود عهدی و عقود تملیکی میتواند اراده طرفین را در قالب این تقسیم بندی با لحاظ مطالبه یا واگذاری حقوق عینی و دینی و همچنین معلق و فوری در یک قرارداد اعمال کند.
به بیان ساده تر عقود عهدی و تملیکی قابلیت اعمال اساسی ترین اهداف و مقاصد طرفین در یک قرارداد را که خواه میتواند انتقال و تملیک مالکیت یک مال و یا الزام و التزام یک تعهد به انجام یا عدم انجام یک کاری باشد را در بر میگیرد و میتواند در بسیاری از انواع عقود از بیع، اجاره، صلح، معاوضه، وکالت و.. را شامل شود.
عقد تملیکی و کاربرد های آن
عقد تملیکی همان طور که از نام آن مشخص است محل بحث و تصمیم گیری در باره مالکیت، که بالا ترین حق عینی به شمار میرود میباشد، در این عقد به محض وقوع، و ایجاب و قبول طرفین (خریدار و فروشنده، مصالح و متصالح و..) مالکیت عین مال به طرف دیگر منتقل میشود، از شایع ترین عقود تملیکی میتوان به خرید و فروش، هبه، صلح، وقف و سایر مواردی که به وسیله آن انتقال حق مالکیت میشود میباشد.
عقد عهدی و کاربردی های آن
عقد عهدی بر پایه پیمان و تعهد است و در واقع عقدی است که به موجب آن یک یا چند طرف متعهد میشوند در زمان مشخصی کاری را انجام دهند یا از انجام کاری خودداری کنند. تاکید این عقد اساساً بر تعهد است اما میتواند موجب ایجاد حق مالکیت نیز شود، به بیان ساده تر وقتی شما انجام امورات ساختمانی را به شخصی واگذار میکنید تا وی نسبت به ساخت ساختمان و تکمیل آن، ظرف مدت مشخصی اقدام نماید در واقع یک عقد عهدی منعقد نموده اید چرا که تعهد سازنده با مالک ساخت ملک است و تعهد مالک پرداخت دستمزد و حق الزحمه سازنده میباشد که میتواند بخشی از مالکیت ملک مورد ساخت باشد.
از جمله عقود رایج عهدی میتوان به ودیعه، اجاره، وکالت، ضمانت، کفالت و.. اشاره کرد که در تمام این موارد یک یا هر دو طرفین تعهد به انجام کاری مینمایند.
تفاوت ها و شباهت های عقود عهدی و تملیکی
همان طور که گفته شد تقسیم بندی عقود به جهت درک بهتر اراده و مقصود طرفین از انعقاد قرارداد است فلذا با توجه به اینکه هر یک از تقسیم بندی های فوق الذکر از ریشه عقود و قرارداد ها نشات میگیرند فلذا قواعد و مقررات عمومی قرارداد ها اعم از معین بودن موضوع، اهلیت طرفین، مشروعیت مورد معامله و.. در این تقسیم بندی ها لازم الاتباع است و باید رعایت شود.
از طرفی بر خلاف نظر بعضی از افراد، عقود عهدی و تملیکی در مقابل یکدیگر قرار ندارند بلکه علاوه بر در نظر گرفتن ویژگی های منحصر به فرد خود، نقاط مشترکی دارند که میتواند قصد طرفین را عالم واقع بیان کند.
ولیکن با این حال تفاوت های مهم وجود دارد که باعث شده تا عقود عهدی و تملیکی دو طبقه بندی از عقود را برای درک بهتر ایجاد کند که از مهم ترین تفاوت های آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
الف. عقود عهدی لزوماً موجب انتقال دارایی نمیشود بلکه ممکن است یکی از آثار ایفا تعهد باشد در صورتی که در عقود عهدی به محض انعقاد قرارداد یا قبض مال منتقل میشود.
ب. عقود عهدی معمولا جنبه دینی دارند مانند چک و قرارداد پیمان اما عقود تملیکی صرفا جنبه عینی دارند مانند ملک و زمین.
پ. در عقود عهدی بحث الزام به انجام تعهد و ایفای تعهد وجود دارد اما در عقود تملیکی بحث تحویل عین و یا انتقال سند وجود دارد.
ادغام عقود عهدی و تملیکی
یکی از مسائل بسیار مهم و چالش بر انگیز در موضوع طبقه بندی عقود عهدی و تملیکی بحث ادغام این دو نوع عقد به جهت انتقال دقیق تر اراده و قصد طرفین به قرارداد است، بدین شیوه در بسیاری از عقود ممکن است به صورت تلفیقی موضوع انتقال مالکیت و الزام به تعهدات مطرح شود، به عنوان مثال در عقدی مانند رهن مقصود اول بازگرداندن طلب و ایفای تعهد است اما میتوان برای مرتهن این حق را پیش بینی کرد که در صورتی بدهی در موعد معین پرداخت نشود مال مرهونه ضمانت گذاشته شده به عنوان طلب مرتهن اخذ شود بدین ترتیب هم در این قرارداد بحث ایفای تعهد وجود دارد و نیز مسئله انتقال مالکیت است.
نکته حائز اهمیتی که در تشخیص این عقود وجود دارد این است که حتی در صورتی که عقد تلفیقی از عقود عهدی و تملیکی باشد باید مبنا را بر این گذاشت که ذات عقد بر مبنا ایفای تعهد است و شرطی ضمنی موجب انتقال مالکیت مییشود و یا اینکه مبنای عقد انتقال مالکیت است و ایفای تعهد ثانویه ای نیز وجود دارد، به عنوان مثال در عقد رهن ذات رهن عقدی عهدی است چرا که هدف از انعقاد قرارداد تعهد به پرداخت طلب و مال است و در صورتی که این مال پرداخت نگررد موجب مصادره و انتقال مالکیت عین مرهونه می شود.
همچنین عقدی مانند خرید و فروش اقساطی جنس با وجود اینکه حتی تحویل مبیع بعد از پرداخت کامل اقساط باشد و تعهداتی نیز از این جهت در قرارداد پیش بینی شود اما ذات این قراردادی عقدی تملیکی است و به محض وقوع عقد مبیع به خریدار منتقل می شود اما ممکن است توانایی فروش آن را تا نوعد مشخصی نداشته باشد.
