هنگامی که فردی به قتل می رسد، ورثه ی آن نسبت به احترام به خون او تقاضای قصاص یا دیه می نمایند، لذا به ورثه ای که پس از فوت متوفی به آنها سهم الارث تعلق می گیرد، ولی دم یا اولیاء دم می گویند، لذا در این مقاله به آشنایی با ولی دم متوفی می پردازیم.
ولی دم کیست؟
ولی دم به وارثین متوفی گفته می شود، که در اثر رابطه ی سببی (رابطه ی حقوقی) یا نسبی (خونی) ایجاد می شود، ولیکن در بحث قصاص، اولیاء دم متوفی تنها اقارب نسبی وی را شامل می گردد و اقارب سببی جزء اولیاء دم محسوب نمی شوند، ولیکن یک استثنائی در این امر وجود دارد، که در ادامه به آن می پردازیم.
طبقه بندی اولیاء دم
ولی دم متوفی طبق ماده ی 861 قانون مدنی، به سه طبقه تقسیم بندی می شود، لذا در صورتیکه طبقه ی مقدم وجود نداشته باشد، حق قصاص به ولی دم سایر طبق های ارث منتقل می گردد، که این طبقه بندی به شرح ذیل می باشد.
- طبقه اول، پدر و مادر و اولاد و اولاد اولاد.
- طبقه دوم، اجداد، خواهر و برادر و اولاد آنها.
- طبقه سوم، اعمام و عمات و اخوال و خالات و اولاد آنها.
این افراد به سبب قرابت خود به ترتیب طبقه ی خود، حق قصاص رو به ارث می برند، و جزء اولیاء دم متوفی محسوب می شوند.
آیا زوج یا زوجه ولی دم محسوب می شوند؟
ولی دم که حق قصاص را ارث می برد، تنها به دلیل قرابت (رابطه ی خونی) می باشد، و چون زوج یا زوجه با متوفی رابطه سببی (یک عامل حقوقی مانند ازدواج) دارند، لذا حق قصاص را به ارث نمی برند.
اما نکته ای که وجود دارد، در بعضی از موارد زوج یا زوجه حق قصاص رو به ارث می برند، و جزء ولی دم متوفی محسوب می شوند! اما چطور؟ به عنوان مثال هنگامی که شخصی شوهر زنی را به قتل برساند، در صورتیکه دارای فرزند باشد، فرزند او ولی دم محسوب می شود، ولیکن به دلیلی فرزند فوت می نماید، در این لحظه همسر متوفی (زن او) حق قصاص رو از فرزند خود به ارث می برد، و جزء ولی دم متوفی (شوهرش) محسوب می شود.
پس با توجه به این مطلب زوج یا زوجه در گاهی اوقات به دلیل فوت ورثه ای که حق قصاص را دارد، به عنوان اولیاء دم متوفی محسوب می شوند.
آیا ولی قهری جزء ولی دم محسوب می شود؟
در بعضی از موارد صاحب قصاص، فرزند متوفی یا شخص صغیر می باشد، لذا در این حالت ولی قهری او با اختیار خود می تواند قاتل را قصاص کند یا گذشت نماید یا آنکه دیه مقتول را دریافت نماید، البته در صورتیکه ولی قهری اظهار نظر ننماید، تا افاقه یا بلوغ صاحب حق قصاص باید منتظر ماند، تا او چه تصمیمی در این باره خواهد گرفت.
اگر ولی قهری نباشد، تکلیف چیست؟
در صورتیکه صاحب قصاص شخص محجور یا ضغیر باشد، و ولی قهری او موجود نباشد، طبق ماده 356 قانون مجازات اسلامی، ولی او رهبری می باشد، و رئیس قوه قضاییه با اجازه ای که از مقام معظم رهبری دارد، و در صورتیکه ایشان موافقت نمایند، اختیار این امر را به دادستان های مربوط واگذار می نماید. لذا در گاهی اوقات نیز ولی دم متوفی، رهبری یا دادستان می باشد.
در چه صورتی فرد، ولی دم متوفی محسوب نمی گردد؟
طبق ماده 357 قانون مجازات اسلامی، اگر مرتکب یا شریک در جنایت عمدی، از ورثه باشد، ولی دم به شمار نمی آید و حق قصاص و دیه ندارد و حتی حق قصاص را نیز به ارث نمی برد. به عنوان مثال اگر فردی برادرش را با شراکت با شخص دیگری به قتل برساند، حتی در صورتیکه طبقه ی اول وجود نداشته باشد، جزء اولیاء دم محسوب نمی گردد.
