کلیه اشخاصی که اهلیت طرح دعوی دارند، حل اختلافات خود را به داوری ارجاع دهند، ولیکن هنگام انتخاب داور باید به یکسری نکاتی توجه نمود، زیرا بعضی از اشخاص را نمی توان به عنوان داور تعیین نمود و یا اگر برای حل اختلافات بعضی از دعاوی که دادگاه ارجاع می دهد به داوری، دادگاه نمی تواند یک سری اشخاص را به عنوان داور معین نماید، مگر با توافق طرفین. فلذا در ادامه به توضیحات بیشتر در این خصوص می پردازیم.
نحوه انتخاب داور چگونه است؟
داور به شخصی گفته می شود، که بدون رعایت تشریفات رسیدگی دادگاه به دعاوی یا اختلاف دو یا چند نفر رسیدگی می نماید و حکم خود را برای پایان دادن به آن اختلاف یا دعوی صادر می نماید. هنگامی که داور رای خود را صادر می کند، قطعی است و دیگر طرفین نمی توانند به رای داور اعتراضی نمایند و تنها می توانند در صورتیکه رای داور بر خلاف موازین صادر شده باشد، درخواست ابطال رای داور را دهند.
حال گاهی اوقات اشخاص بواسطه اراده خود و از روی اختیار برای قراردادهایی که فی مابین خود منعقد می نمایند، مرجع حل اختلاف خود را داوری انتخاب می نمایند و سپس اقدام به تعیین داور می نمایند و علت این امر این می باشد، که ارجاع دعاوی یا حل اختلاف به داوری برخلاف دادگاه نیازی به رعایت تشریفات و اتلاف وقت طرفین نمی باشد. ولیکن در بعضی از دعاوی انتخاب داور منشا قراردادی ندارد، بلکه قانون الزام به انتخاب داور می نماید.
انتخاب داور در چه دعاوی اجباری است؟
به استناد ماده 478 قانون آیین دادرسی مدنی، هر گاه ضمن رسیدگی مسائلی کشف شود که مربوط به وقوع جرمی باشد و در رای داور موثر بوده و تفکیک جهات مدنی از جزایی ممکن نباشد و همچنین در صورتی که دعوا مربوط به نکاح یا طلاق یا نسب بوده و رفع اختلاف در امری که رجوع به داوری شده متوقف بر رسیدگی به اصل نکاح یا طلاق یا نسب باشد، رسیدگی داوران تا صدور حکم نهایی از دادگاه صلاحیتدار نسبت به امر جزایی یا نکاح یا طلاق یا نسب متوقف می گردد.
کدام دعاوی قابل ارجاع به داوری نمی باشد؟
دعوای ورشکستگی و دعاوی راجع به اصل نکاح، فسخ آن، طلاق و نسب قابل ارجاع به داوری نمی باشد و طرفین نمی توانند در این دعاوی اقدام به انتخاب داور نمایند.
شرایط انتخاب داور چیست؟
کلیه اشخاصی که اهلیت اقامه دعوا دارند می توانند با تراضی یکدیگر منازعه و اختلاف خود را خواه در دادگاه ها طرح شده یا نشده باشد و در صورت طرح در هر مرحله ای از رسیدگی باشد، به داوری یک یا چند نفر ارجاع دهند. فلذا تعداد داوران باید همیشه فرد باشد و نمیشود، تعداد دوران زوج باشد و علت فرد بودن تعداد داوران این است که اگر رای دو داور با هم اختلاف داشت، داور سوم رای یکی از دوران را تایید نماید.
حال هنگامی که اشخاص می خواهند اقدام به انتخاب داور نمایند، علاوه بر آنکه داور می بایست دارای اهلیت قانونی باشد، بلکه نباید بواسطه حکم دادگاه از انجام امر داوری محروم شده باشد. همچنین دادگاه نمی تواند اشخاص زیر را به سمت داور معین نماید مگر با تراضی طرفین:
- کسانی که سن آنان کمتر از 25 سال تمام باشد.
- کسانی که در دعوا ذی نفع باشند.
- کسانی که با یکی از اصحاب دعوا قرابت سببی یا نسبی تا درجه دوم از طبقه سوم داشته باشند.
- کسانی که قیم یا کفیل یا وکیل یا مباشر امور یکی از اصحاب دعوا می باشند یا یکی از اصحاب دعوا مباشر امور آنان باشد.
- کسانی که خود یا همسرانشان وارث یکی از اصحاب دعوا باشند.
- کسانی که با یکی از اصحاب دعوا یا با اشخاصی که قرابت نسبی یا سببی تا درجه دوم از طبقه سوم با یکی از اصحاب دعوا دارند، درگذشته یا حال دادرسی کیفری داشته باشند.
- کسانی که خود یا همسرانشان و یا یکی از اقربای سببی یا نسبی تا درجه دوم از طبقه سوم او با یکی از اصحاب دعوا یا زوجه و یا یکی از اقربای نسبی یا سببی تا درجه دوم از طبقه سوم او دادرسی مدنی دارند.
- کارمندان دولت در حوزه ماموریت آنان.
چه اشخاصی را نمی توان به عنوان داور انتخاب نمود؟
حال با توجه به مطالبی که پیش تر بیان شد، حتی با توافق طرفین نمی توان اشخاصی که فاقد اهلیت قانونی هستند یا اشخاصی که به موجب حکم قطعی دادگاه و یا در اثر آن از داوری محروم شده اند، را به عنوان داور انتخاب نمود. همچنین انتخاب داور در صورتیکه شخص دارای صفات ذیل باشد، امکان پذیر نمی باشد:
- قضات
- کارمندان اداری شاغل در محاکم قضایی
عزل داور چگونه انجام می شود؟
هنگامی که طرفین برای دعوی یا اختلافات خود اقدام به انتخاب داور می نمایند، به موجب ماده 472 قانون آیین دادرسی مدنی، بعد از تعیین داور یا داوران، طرفین دیگر حق عزل داور را ندارند مگر با تراضی. فلذا در صورتیکه طرفین دعوی در خصوص عزل دور با یکدیگر اتفاق نظر داشته باشند، انجام این عمل میسر می باشد، در غیر اینصورت خیر.
جبران خسارت و موارد محرومیت از داوری
هر گاه داور پس از قبول داوری بدون عذر موجه از قبیل مسافرت یا بیماری و امثالهم در جلسات داوری حاضر نشده یا استعفا دهد و یا از دادن رای امتناع نماید، علاوه بر جبران خسارات وارده تا پنج سال از حق انتخاب شدن به داوری محروم خواهد بود.
