عقد مزارعه، عقدی است که به موجب آن احد طرفین زمینی را برای مدت معینی به طرف دیگر می دهد، که آن را زراعت کرده و حاصل را تقسیم کنند. به عبارت دیگر در این عقد، مالک زمین خود را به فرد می دهد تا بروی زمین شروع به کشت کند و. در حاصل نیز به نحوه با مشاع با حصه معینی تقسیم نمایند. فلذا در ادامه به توضیحات بیشتر این مطلب می پردازیم.
عقد مزارعه چیست؟
به موجب ماده 518 قانون مدنی، مزارعه عقدی است که به موجب آن احد طرفین زمینی را برای مدت معینی به طرف دیگر می دهد که آن را زراعت کرده و حاصل را تقسیم کنند. عقد مزارعه یکی از اقسام عقود معین در قانون بوده و پس از انعقاد، فی مابین طرفین لازم الاجرا می باشد. به عبارت دیگر عقد مزارعه عقدی لازم می باشد که هیچ یک از طرفین حق فسخ این عقد را ندارند، مگر در مواردی که قانونگذار اعلام کرده باشد.
به عنوان مثال: هنگامی که شخصی توانایی کشت محصول بروی زمین زراعی خود را ندارد یا آنکه به دلایلی نمی خواهد بروی زمین کشاورزی نماید، زمین خود را در اختیاری مزارع قرار می دهد، تا مزارع بروی زمین وی شروع به کشت محصولات کشاورزی نماید و پس از آنکه محصولی حاصل شد، به نحو مشاعی شریک باشند. یعنی سهم مالک از محصولاتی که از زمین برداشت می شود، نصف است و نصف دیگر متعلق به زارع می باشد.
شرایط انعقاد عقد مزارعه
برای آنکه طرفین بتوانند، به انعقاد عقد مزارعه بپردازند، علاوه بر اهلیت باید قصد و رضا داشته باشند. منظور از اهلیت در زمان انعقاد این عقد می باشد، که طرفین عقد باید بالغ، عاقل و رشید باشند و در صورتیکه فاقد این اوصاف باشند، عقد مزارعه از شرایط صحت انعقاد برخودار نبوده و دارای وجاهت قانونی نمی باشد. همچنین باید جهت معامله مشروع باشد و نمی تواند نامشروع باشد، به عنوان مثال نمی شود، جهت عقد مزارعه کشت تریاک باشد و در صورتیکه این چنین باشد، قرارداد به دلیل فقدان جهت مشروع، باطل است.
شایان ذکر است، علاوه بر موارد فوق الذکر در این عقد باید مشخصات طرفین به صورت کامل نگاشته شود و مدت عقد که بستگی به کشت محصول در آن منطقه دارد، نیز بایستی درج گردد.
ویژگی های عقد مزارعه برای طرفین
هنگامی که عقدی منعقد می گردد، یکی سری آثار و ویژگی هایی را برای طرفین عقد دارد و عقد مزارعه نیز از این قاعده مستثنی نمی باشد و ویژگی های این عقد به شرح ذیل می باشد:
- در عقد مزارعه حصه هر یک از مزارع و عامل باید به نحو اشاعه از قبیل ربع یا ثلث یا نصف و غیره معین گردد و اگر به نحو دیگر باشد احکام مزارعه جاری نخواهد شد. فلذا قرارداد نصفه کاری زمین کشاورزی همان عقد مزارعه می باشد و تنها حصه شرکا به صورت نصف نصف می باشد.
- در مزارعه جایز است شرط شود که یکی از دو طرف علاوه بر حصه از حاصل مال دیگری نیز به طرف مقابل بدهد به عنوان مثال مالک می تواند به زارع (شخصی که عملیات زراعی را بروی زمین کشاورزی انجام می دهد) علاوه بر محصولی که از حاصل کشت شریک می شود، مبلغ یا مالی را به وی پرداخت نماید یا بالعکس.
- در عقد مزارعه ممکن است هر یک از بذر و عوامل مال مزارع باشد یا عامل در این صورت نیز حصه مشاع هر یک از طرفین بر طبق قرارداد یا عرف بلد خواهد بود.
- در عقد مزارعه لازم نیست که متصرف زمین مالک آن هم باشد ولی لازم است که مالک منافع بوده باشد یا به عنوانی از عناوین از قبیل ولایت و غیره حق تصرف در آن را داشته باشد. به عنوان مثال اگر منافع زمین کشاورزی به شخصی اعطا شده باشد وی می تواند با زارع نسبت به انعقاد قرارداد مزارعه بپردازد، ولیکن در صورتیکه مالک منافع نباشد، تحت هیچ عنوان نمی تواند به انعقاد این قرارداد بپردازد.
- نوع زرع باید در عقد مزارعه معین باشد مگر اینکه بر حسب عرف بلد معلوم و یا عقد برای مطلق زراعت بوده باشد در صورت اخیر عامل در اختیار نوع زراعت مختار خواهد بود.
- پس از آنکه محصولات زمین کشاورزی حاصل شود، عامل (صاحب زمین یا صاحب منافع زمین) مالک حصه خود می شود.
- عامل می تواند برای زراعت کارکنانی به خدمت بگیر یا با دیگری شریک شود ولی برای انتقال معامله یا تسلیم زمین به دیگری رضایت مزارع لازم است.
لازم یا جایز بودن عقد مزارعه
به موجب ماده 525 قانون مدنی، عقد مزارعه عقدی است لازم و طرفین باید به تعهدات خود پایبند باشند و هیچ یک از طرفین حق فسخ این عقد را ندارند، مگر در مواردی که قانونگذار این حق فسخ را پیش بینی کرده است. شایان ذکر است عقد مزارعه با فوت متعاملین یا هر یک از آن ها باطل نمی شود مگر اینکه مباشرت عامل شرط شده باشد در این صورت به فوت او منفسخ می شود.
شرایط فسخ عقد مزارعه توسط متعاملین
هنگامی که طرفین عقد مزارعه به استناد خیارات قانونی، این عقد را فسخ می نمایند، یکی سری آثاری برای آن ها در پی دارد. فلذا در ادامه مطلب به موارد فسخ این قرارداد و آثار فسخ این عقد را برای متعاملین می پردازیم.
- زمینی که مورد مزارعه است باید برای زرع مقصود قابل کشت باشد اگرچه محتاج به اصلاح یا تحصیل آب باشد و اگر زرع محتاج به عملیاتی باشد از قبیل حفر نهر یا چاه و غیره و عامل در حین عقد جاهل به آن بوده باشد حق فسخ معامله را خواهد داشت.
- هر یک از مالک، عامل و مزارع به موجب ماده 526 قانون مدنی در صورت غبن در معامله، قادر به فسخ عقد مزارعه می باشند.
- اگر شخص ثالث قبل از اینکه زمین مورد مزارعه تسلیم عامل شود آن را غصب کند عامل مختار بر فسخ می شود ولی اگر غصب بعد از تسلیم واقع شود حق فسخ ندارد.
- هر گاه عامل در اثناء یا در ابتداء عمل آن را ترک کند و کسی نباشد که عمل را به جای او انجام دهد حاکم به تقاضای مزارع عامل را اجبار به انجام می کند و یا عمل را به خرج عامل ادامه می دهد و در صورت عدم امکان مزارع حق فسخ دارد.
آثار فسخ عقد مزارعه برای متعاملین
اگر عقد مزارعه در اثناء مدت پیش از آنکه محصول حادث شود، فسخ شود، حال مال متعلق به مالک بذر است و طرف دیگر تنها مستحق اجرت المثل خواهد بود و در صورتیکه مزارعه بعد از ظهور ثمره فسخ شود هر یک از مزارع و عامل به نسبتی که بین آن ها مقرر بوده شریک در ثمره هستند لیکن از تاریخ فسخ تا برداشت حاصل، هر یک به اخذ اجرت المثل زمین و عمل و سایر مصالح الاملاک خود که به حصه مقرر به طرف دیگر تعلق می گیرد مستحق خواهند بود.
موارد منفسخ شدن عقد مزارعه
هنگامی که عقد مزارعه بدون آنکه اراده متعاملین در فسخ قرارداد تاثیری داشته باشد، به موجب حکم قانونی فسخ شود، منفسخ شدن عقد مزارعه نامیده می شود و موارد منفسخ شدن این عقد به شرح ذیل می باشد.
- هر گاه زمین به واسطه فقدان آب یا علل دیگر از این قبیل از قابلیت انتفاع خارج شود و رفع مانع ممکن نباشد عقد مزارعه منفسخ می شود.
- هر گاه کسی به مدت عمر خود مالک منافع زمینی بوده و آن را به مزارعه داده باشد عقد مزارعه به فوت او منفسخ می شود.
شروط بطلان عقد مزارعه
همان طور که پیش تر گفته شد، در این عقد حصه هر یک از مزارع و عامل باید به نحو اشاعه از قبیل ربع یا ثلث یا نصف و غیره معین گردد، فلذا در صورتیکه در عقد مزارعه شرط شود که تمام ثمره مال مزارع یا عامل باشد، علاوه بر آنکه شرط باطل است، منجر به بطلان عقد مزارعه نیز می گردد. شایان ذکر است، علاوه بر این مورد، در صورتیکه در عقد مزارعه نوع محصول زرع (برای کاشت) معین شده باشد و عامل غیر آن را زرع نماید، عقد مزارعه باطل می شود.
آثار بطلان عقد مزارعه
اگر عقد مزارعه به علتی باطل شود تمام حاصل مال صاحب بذر است و طرف دیگر که مالک زمین یا آب یا صاحب عمل بوده است به نسبت آنچه که مالک بوده مستحق اجرت المثل خواهد بود. اگر بذر، مشترک بین مزارع و عامل باشد حاصل و اجرت المثل نیز به نسبت بذر بین آنها تقسیم می شود.
نکات عقد مزارعه
- مخارج زمین به عهده مالک است مگر اینکه خلاف آن شرط شده باشد سایر مخارج زمین بر حسب تعیین طرفین یا متعارف است.
- هر گاه مدت مزارعه منقضی شود و اتفاقاً زرع نرسیده باشد مزارع حق دارد که زراعت را ازاله کند یا آن را به اخذ اجرت المثل ابقاء نماید.
- اگر عامل زراعت نکند و مدت منقضی شود مزارع مستحق اجرت المثل است.
- هر گاه عامل به طور متعارف مواظبت در زراعت ننماید و از این حیث حاصل کم شود یا ضرر دیگر متوجه مزارع گردد عامل ضامن تفاوت خواهد بود.
