بیع فضولی یا فروختن مال دیگری بدون اجازه مالک آن، یکی از رایج ترین مشکلات اشخاص در معاملات ملکی و غیر ملکی است، که اجازه مالک در صحت و اعتبار معامله نقش اساسی دارد، لذا با توجه به اهمیت این موضوع در این مقاله تصمیم گرفتیم به صورت مختصر و جامع به توضیح بیع فضولی و آثار آن برای خریدار و فروشنده در معامله بپردازیم، لذا در ادامه این مطلب همراه ما باشید.
حکم بیع فضولی چیست؟
برای نتیجه گیری از حکم بیع فضولی و درک آن ابتدا بهتر است به تعریف بیع فضولی بپردازیم، در واقع بیع یکی از انواع عقود معین در قانون مدنی میباشد که به قرارداد خرید و فروش نیز شناخته میشود، و فضول نیز به معنای فردی است که در کار دیگری مداخله کند، فلذا با کنار هم قرارداد این تعاریف میتوان نتیجه گرفت بیع فضولی قراردادی است که در آن شخص ثالثی که هیچ ارتباطی با موضوع معامله ندارد در قرارداد دخالت میکند، به طور کلی شخص فضول بیشتر در عمل فروشنده دخالت میکند اما در عالم حقوق فضول میتواند در عمل خریدار یا فروشنده دخالت نماید
بیع فضولی ممکن است در دو سطح کلی و جزئی انجام گیرد، لکن آنچه که بیشتر مبنای بحث ما میباشد بیع فضولی است که در سطح کلی انجام میشود و باعث ایجاد یک عقد یا عمل حقوقی میگردد.
به عنوان مثال اگر (الف) مالک خودرو باشد و (ب) خود را بدون اجازه مالک خودرو معرفی کند و خودرو را به (ج) بفروشد این معامله با هر قصدی که بوده باشد اعم از اینکه به صلاح مالک اصلی باشد یا نباشد؛ به دلیل اینکه قصد و اراده مالک اصلی در نظر گرفته نشده و شخص فضول اراده خود را در این معامله تحمیل کرده است این عقد غیر نافذ و نامعتبر میباشد مگر آنکه پس از اطلاع مالک اصلی این معامله را تایید و تنفیذ کند، که در این صورت معامله صحیح است.
آثار بیع فضولی
با وجود اینکه در قانون مدنی به صراحت تاکید شده است که خدشه به قصد یا اراده طرفین در قرارداد میتواند موجب ابطال عقد شود اما در بیع فضولی قانونگذار به صورت مطلق نه این بیع را باطل محسوب نموده و نه آن را تایید کرده است بلکه اعتبار و عدم آن را به مالک واگذار کرده است تا ایشان در صورت صلاح دید و قصد و اراده خود به این معامله اعتبار بشخد و یا آن را باطل نماید، فلذا آثار معامله بیع فضولی نیز تمام به تنفیذ و اجازه مالک اصلی بر میگردد که این آثار خود به سه دسته تقسیم میشود:
قبل از اجازه یا رد مالک اصلی :
در این وضعیت همان طور که گفته شد معامله غیر نافذ است؛ یعنی اثر حقوقی کامل ندارد اما به کلی باطل هم نیست.
خریدار نمیتواند مال را به دیگری انتقال دهد (چون خودش مالک نشده است).
اگر خریدار مال را به شخص دیگری بفروشد، معامله دوم نیز خود یک بیع فضولی جدید محسوب میشود.
در صورت اجازه مالک اصلی :
اگر مالک اصلی معامله را تنفیذ (اجازه) کند، این اجازه همانند اثر قاعده مقابله به مثل را دارد و در این وضعیت به دلیل وجود اراده دو طرف اصلی معامله در صورتی مابقی شرایط صحت قرارداد وجود داشته باشد معامله صحیح و معتبر است
یعنی معامله از لحظه عقد، صحیح و نافذ میشود و گویا از ابتدا فروشنده، وکیل مالک بوده است.
خریدار، مالک قانونی مال میشود و میتواند در آن هر تصرفی بکند.
قیمت پرداختی به فروشنده فضول، قانونی تلقی میشود (مگر اینکه مالک، شرط دیگری گذاشته باشد که آن را بگیرد).
پس از رد مالک:
در این صورت اگر مالک اصلی معامله را تنفیذ نکند (ابطال کند)، معامله باطل میشود.
مالک میتواند مال خود را از دست خریدار پس بگیرد.
خریدار فقط میتواند به فروشنده فضول مراجعه کند و مبلغی را که پرداخته است، و هرگونه خسارت احتمالی، از او مطالبه کند.
چه زمانی بیع فضولی صحیح است؟
همان طور که گفته شد بیع فضولی عقدی است که به خودی خود باطل نبوده اما به طور کامل نیز صحیح نمیباشد، فلذا میتوان گفت بیع فضولی عقدی عقیم یا ناقص است و تا زمانی که مالک و یا صاحب اراده اصلی، معامله خرید و فروش را تنفیذ نکند عقد کامل نمی شود، فلذا تنفیذ و اجازه مالک موجب اعتبار قرارداد میشود اما در صورت اجازه مالک، از چه زمانی بیع فضولی صحیح است؟ در پاسخ به این سوال دو فرضیه به وجود می آید اول اینکه پس از تنفیذ مالک بیع نیز از زمان انعقاد اولیه توسط فضول و خریدار دارای اعتبار میشود و تمام اعمال و وقایع حقوقی آن نیز به رسمیت شناخته میشود
نظریه دیگر این است که اجازه مالک صرفا از زمانی موجب اعتبار بیع فضولی میشود که مالک معامله را تنفیذ کرده است و ماقبل آن اعتباری ندارد.
در پاسخ به این فرضیات بایستی گفت در بیع فضولی اگر مالک، معامله فضولی نخست را تایید و اجازه نماید بیع فضولی از زمان انعقاد آن دارای اعتبار است و طبیعتاً در صورت نقل و انتقال به دست های بعدی نیز تمامی معاملات صحیح واقع میشودند اما اگر مورد معامله چند دست منتقل شده باشد و مالک صرفاً معامله انجام گرفته در دست سوم را به رسمیت بشناسد در این صورت معامله سوم از لحظه انعقاد بیع صحیح تلقی شده و معاملات دست های بعدی نیز صحیح میباشد اما دست های قبلی به دلیل عدم تایید مالک باطل می باشند.
وضعیت حقوقی خریداران در صورت عدم تنفیذ مالک در بیع فضولی
چنانچه مالک اصلی، معامله را تنفیذ ننماید، هر یک از خریداران مورد معامله فضولی میتوانند به فروشنده فضول خود مراجعه نمایند، توجه داشته باشید در مواردی که مورد معامله چند دست فروخته شده است با وجود اینکه خریدار ابتداً از فضولی بودن معامله اطلاعی نداشته است اما با توجه به اینکه معامله از دست نخست باطل بوده است بنابراین بیع در دست های بعدی نیز باطل است و بلا اثر میباشد، لذا خریداران میتوانند به فروشنده مطالبه نموده و ثمن معامله خود را به نرخ روز به علاوه خسارت آن مطالبه نمایند.
