حق انتفاع چیست؟

حق انتفاع چیست؟ چگونه حق انتفاع ایجاد می شود؟ آیا منتفع ضامن خسارات واده به مالک می باشد؟ در این مقاله قصد داریم تا به پاسخ این سوالات بپردازیم.

حق انتفاع، حقی است که به موجب آن شخص می تواند از اموال متعلق به شخص دیگر بدون آنکه مالک شود، از آن استفاده نماید، به عبارتی با اعمال این حق، منتفع تنها می تواند از منافع مال استفاده کند.

حق انتفاع چیست؟

حق انتفاع بر اساس ماده 40 قانون مدنی، حقی است که به موجب آن شخص می تواند از مالی که عین آن ملک دیگری (متعلق به شخص دیگری) است یا مالک خاصی ندارد، استفاده نماید. لذا آنچه که از این ماده قانونی استنباط می شود، این است که با استفاده از حق انتفاع، مالکیتی برای منتفع (استفاده کننده) ایجاد نمی شود، و مالکیت مالک قبلی همچنان به قوت خود باقی است. به عنوان مثال به موجب این حق، فردی استفاده از منافع زمین خود را به دیگری واگذار می نماید، بدون آنکه مالکیت آن را منتقل نماید.

طرفین در حق انتفاع

در اعمال این حق، با دو طرف مواجه می شویم، طرف اول، مالک مال که اجازه استفاده از مال را به دیگری واگذار می نماید، و منتفع که با استفاده از حق انتفاع خود، از منافع این مال استفاده می نماید. البته شایان ذکر است، منتفع در خصوص استفاده از این حق باید رعایت مالک را در نظر بگیرد، در غیر اینصورت در صورتیکه خسارتی به مالک وارد گردد، ضامن جبران خسارت خواهد بود، که در ادامه مطالب به آن می پردازیم.

انواع حق انتفاع

این حق در قانون مدنی به 4 دسته تقسیم بندی می شود، و هرکدام از آنها شرایط خاص خود را دارند، لذا در ادامه با انواع این حق آشنا می شوید.

حق عمری

حق عمری طبق ماده 41 قانون مدنی، به گونه ای ایجاد می شود، که مالک به موجب عقد یا قراردادی، حق انتفاع (استفاده از مال) از اموال خود را به دیگری به مدت عمر خود یا عمر منتفع و یا عمر شخص ثالثی واگذار می نماید.

شایان ذکر است، در صورتیکه هریک از طرفین قرارداد فوت نماید، یا شخص ثالث نیز فوت نماید، این حق منفسخ می شود، به عنوان مثال، فردی به شخص می گوید، تا زمانی که من زنده هستم می توانی از ملک من استفاده کنی. البته در حالت دیگر این عقد، مدت قرارداد محدود به عمر شخصی غیر از طرفین قرارداد (شخص ثالث) است، مثلا، فردی به دیگری می گوید تا مادامی که پسرت زنده است، می توانی از ملک من بهره ببری.

حق رقبی

طبق ماده 42 قانون مدنی، در صورتیکه برای استفاده از مال، مدت خاصی مشخص شده باشد، به آن حق انتفاع رقبی می گویند، به عنوان مثال، مالک اجازه استفاده از مال خود را به مدت یک سال به ذینفع واگذار می نماید.

حق سکنی

اگر به موجب ماده 43 قانون مدنی، حق انتفاع سکونت در مسکنی باشد، به آن سکنی یا حق سکنی می گویند، و این حق ممکن است به طریق عمری یا به طریق رقبی منعقد گردد. به عنوان مثال: مالک به ذینفع می گوید، به مدت 6 ماه می توانی در ملک من سکونت داشته باشی، لذا همانطور که مشاهده کردید، حق انتفاع سکنی در قالب حق رقبی منعقد شده است.

حق حبس مطلق

اگر طبق ماده 44 قانون مدنی، مالک برای حق انتفاع مدتی مشخص نکرده باشد، حبس مطلق بوده و حق مذبور تا فوت مالک خواهد بود، مگر اینکه مالک قبل از فوت خود رجوع کند. شایان ذکر است، در صورتیکه در قرارداد حق انتفاع مدت ذکر نشده باشد، به موجب این ماده، ذینفع تا فوت مالک حق استفاده از مال را خواهد داشت.

موارد زایل کننده حق انتفاع

این حق در صورتیکه دارای شرایطی باشد، باعث زوال حق ذنیفع خواهد شد، این موارد طبق ماده 51 قانون مدنی، به شرح ذیل می باشد.

انقضاء مدت

در صورتیکه برای ذینفع مدت مشخص شده باشد، با انقضای مدت دیگر حق انتفاع از مال را ندارد، به عنوان مثال در صورتیکه مدت این حق یک سال باشد، پس از اتمام دیگر ذینفع نمی تواند از مال استفاده نماید.

تلف شدن مال موضوع انتفاع

اگر مال مورد انتفاع تلف شود یا از بین برود، دیگر برای ذینفع حقی وجود نخواهد داشت، زیرا موضوع قرارداد از بین رفته است، و برای ذینفع نیز منفعتی وجود ندارد، لذا با تلف شدن مال، این عقد زایل می گردد.

موارد ضامن بودن منتفع

این حق در صورتیکه منتفع یک سری شرایطی را رعایت نکند، باعث می شود، تا در صورت وارد شدن ضرر به مال، ضامن جبران خسارت وارده باشد، این موارد به موجب ماده 52 قانون مدنی، به شرح ذیل می باشد.

الف. در صورتیکه منتفع از مال موضوع انتفاع سوء استفاده کند، ضامن خسارت وارد شده می باشد، ولیکن در صورتیکه منتفع سوء استفاده ننماید، در صورت وارد شدن خسارت به مال، ضامن نمی باشد.

ب. در صورتی که منتفع، شرایط مقرره از طرف مالک را رعایت نکرده باشد، و خسارتی به مال وارد مورد انتفاع شده باشد، منتفع ضامن خسارت وارد شده می باشد.

سوالات پرتکرار

مخارج لازم برای نگهداری از مال مورد انتفاع بر عهده ی کیست؟

طبق ماده 49 قانون مدنی، مخارج لازم برای نگهداری از مال مورد انتفاع بر عهده ی منتفع نمی باشد، مگر آنکه خلاف آن شرط شده باشد.

آیا حق انتفاع در اموال مشاع یا مفروز قابل اعمال می باشد؟

بله، طبق ماده 46 قانون مدنی، این حق در خصوص اموال مشاع یا مفروز قابل اعمال است.

آیا مالک می تواند مالی را که در انتفاع شخص دیگر می باشد، انتقال دهد؟

بله، ولبکن طبق ماده 53 قانون مدنی، در صورتیکه منتقل علیه (کسی که مال به او انتقال یافته) از حق انتفاع جاهل باشد، می تواند معامله مذبور را فسخ نماید.

نمونه قرارداد حق انتفاع

اگر برای دادن حق انتفاع خود به شخص دیگر، نیاز به قرارداد دارید، می توانید از نمونه قراردادهای زیر استفاده نمایید.

قرارداد شماره یک – نمونه قرارداد حق انتفاع سکنی عمری