در این مقاله قرار بر این است که به تفاوت عقد عاریه و ودیعه بپردازیم.دو عقد عاریه و ودیعه از عقودی هستند که در قانون مدنی به آنها اشاره شده و موادی به این دو عقد اختصاص داده شده است. مبنا و ذات هر دو عقد امانت گذاری میباشد. رابطه بین مودع و مستودع در عقد ودیعه و همچنین رابطه بین معیر و مستعیر در عقد عاریه امانت دادن مال است. اما با این حال این دو عقد در برخی موضوعات تفاوت هایی دارند که در این مقاله ذکر میشود. در ابتدا جهت یادآوری به تعریف مختصر دو عقد عاریه و ودیعه میپردازیم، سپس به وجوه مشترک بین این دو عقد اشاره خواهیم کرد.
مفهوم عقد ودیعه به چه معناست؟
عقد ودیعه از عقود جایز در قانون مدنی محسوب میشود، که در آن شخص مالی از اموال خود را به دیگری امانت میدهد تا از آن مال حفاظت و نگهداری کند، این حفاظت و نگهداری میتواند بدون مدت معینی باشد یا اینکه طرفین قرارداد در مورد آن مدتی تعیین نمایند.
مفهوم عقد عاریه به چه معناست؟
عقد عاریه از دیگر عقود جایز در قانون مدنی است، که در آن شخص، مالی از اموال خود را به دیگری امانت میدهد تا از آن حفاظت و نگهداری به عمل آورد علاوه بر نگهداری از مال مورد امانت، امانت گیرنده (مستعیر) اجازه استفاده از مال را در حدودی که امانت گذار(معیر) برا او مشخص کرده را دارد.
شباهت و تفاوت عقد عاریه و ودیعه
در ادامه به شباهت این دو عقد بسیار مهم میپردازیم و هر مورد را برای شما توضیح میدهیم:
عقود عاریه و ودیعه جز کدام دسته از عقود در قانون مدنی قرار میگیرند؟
عقود عاریه و ودیعه هر دو از عقود جایز در قانون مدنی به حساب می آیند و در هر دو عقد امکان فسخ توسط هر یک از طرفین وجود دارد، عقود عاریه و ودیعه با فوت و حجر هر یک از طرفین مانند اختلالات روانی و…. قابل فسخ میباشد.
مبنا و اساس هر دو عقد امانت دادن مال است و در هر دو عقد یکی از طرفین مالش را به طرف دیگر امانت میدهد.
کاربرد دو عقد ودیعه و عاریه چیست؟
دو عقد عاریه و ودیعه جز عقود مجانی محسوب میشوند و در قبال مالی که به امانت داده میشود وجهی پرداخت نخواهد شد. این دو عقد بر پایه مسامحه یا به عبارتی کمک به یکدیگر منعقد میشوند و بنابراین کسب سود در این عقود معنایی ندارد، مگر اینکه اصطلاحا طرفین شرط عوض در قرارداد، قرار بدهند یا اینکه مالی به عنوان عوض مال مورد امانت به صورت توافقی مشخص نمایند.
مسئولیت امین (مستودع – مستعیر) به چه صورتی است؟ و اینکه آیا درج شرط ضمانت در این عقود مجاز میباشد یا خیر؟
مسئولیت امین در هر دو عقد اصولا یکسان است، امین در خصوص تلف یا نقص مال مورد امانت مسئولیتی ندارد مگر اینکه تعدی و تفریط او اثبات شود.طرفین عقود عاریه و ودیعه باید درخصوص حدود حفظ و نگهداری از مال مورد امانت توافق نمایند، در صورتیکه میان طرفین در این خصوص توافقی حاصل نشود حفظ و نگهداری از مال توسط امین به صورت متعارف میباشد. طبق قانون مدنی در عقد عاریه میشود ضمانت امین را شرط نمود و این به معناست که در مورد حفظ و نگهداری مال مورد امانت امین در هر صورت مسئول است حتی اگر تعدی و تفریط نکرده باشد.
تفاوت عقد عاریه و ودیعه؛ کدام یک از این دو عقد بهتر است
دانستیم که کارایی دو عقد عاریه و ودیعه امانت دادن است و هر زمانیکه ما بخواهیم مال یا اموالمان را به شخصی امانت بدهیم میتوانیم یکی از این دو عقد را انتخاب نماییم، اما تفاوت هایی بین این دو عقد وجود دارد که به صورت مختصر در این مقاله به آنها اشاره خواهیم کرد:
مورد اول، مال موضوع عقد میباشد، طبق قانون مدنی در عقد عاریه ذکر شده که مال مورد عاریه حتما باید مال مصرف نشدنی باشد یا به عبارتی مالی باشد که با استفاده از آن از بین نرود مانند خودرو، اما در خصوص عقد ودیعه به چنین مورد اشاره نشده است و هر مالی را میتوانیم به عنوان موضوع ودیعه قرار دهیم.
مورد دوم که مهم ترین وجه تمایز بین دو عقد عاریه و ودیعه میباشد،این است که در عقد عاریه امین اجازه استفاده از مال مورد عاریه را دارد اما در عقد ودیعه مستودع یا امانت گیرنده حق بهرمندی و استفاده و از مال مورد ا=ودیعه به را به هیچ شکلی ندارد
مورد سوم که در مورد ودیعه اشاره شده ولی در مورد عاریه ذکر نشده است این است که مال موضوع ودیعه اگر در جعبه سر بسته یا پاکت مهر و موم شده قرار داشته باشد امین حق باز کردن آن را ندارد و در صورت باز کردن، امین ضامن خواهد بود. این موضوع در عقد عاریه پیش بینی نشده به این دلیل که در این عقد امین اجازه استفاده از مال مورد عاریه را دارد و امانت همراه با مجوز استفاده میباشد.
امانت دادن طلا و نقره در عقد عاریه و ودیعه به چه نحوی صورت میگیرد؟
در هر دو عقد ودیعه و عاریه امکان امانت سپردن طلا و نقره وجود دارد و تفاوتی نمیکند طلا و نقره، سکه یا زیورآلات یا طلا و نقره خام باشد. تنها تفاوتی که بین عقد ودیعه و عاریه در این مورد وجود دارد، مسئولیت امین است. در عقد عاریه با توجه به اینکه امین اجازه استفاده از مال مورد عاریه را دارد،مسئولیت امین کامل و ضامن میباشد، حتی اگر زیاده روی یا اهمال کاری نکرده باشد اما مسئولیت کامل در در عقد ودیعه وجود ندارد و صرفا در صورتی که مستودع مرتکب افراط و تفریطی در نگهداری شده باشد ضامن است و بایستی جبران نماید.
هزینه های مربوط به حفاظت و نگهداری از مال مورد امانت
عقد و ودیعه و عاریه همانطور که پیش تر گفته شد از جمله عقود مجانی و مسامحه ای است که هدف از انعقاد آن به دست آوردن یا تملیک مال و منفعتی نمیباشد بلکه صرفا به جهت ایجاد چهارچوب حقوقی میان امانت گذار و امانت گیرنده منعقد میشود تا در صورت بروز اختلاف میان این دو شخص بتوان با مراجعه به قرارداد فی مابین طرفیندر دادگاه صالحه حل اختلاف نمود، بنابراین برای حفاظت از مال مورد عاریه توسط مستودع یا مستعیر، هزینه ای پرداخت نمیشود اما سایر هزینه های جانبی که لازم است جهت حفظ اساس و بنیان مال مورد ودیعه یا عاریه و ادامه بقای آن پرداخت شود میبایست توسط مودع یا معیر به امین پرداخت شود.
به عنوان مثال شخصی که درختچه گلدانی ای را به شخص دیگری به امانت میسپارد، شخص امین برای نگهبانی و وقت و زمانی که شخصا برای این کار میگذارد حق مطالبه اجرتی در این دو عقد را ندارد اما چنانچه برای حفظ بقای این گلدان نیازمند خرید کود شیمیایی خاصی باشد امانت گیرنده موظف است در صورت نیاز اقدام به تهیه کود نموده و هزینه آن را از مودع یا معیر مطالبه نماید
شایان ذکر است در عقد عاریه با توجه به اینکه حق استفاده از منافع مال مورد عاریه برای مستعیر وجود دارد، فلذا پرداخت هزینه هایی که ناشی از اصطحلاک و مصرف مستعیر میباشد تماماً با ایشان میباشد
هزینه های مربوط به انتقال مال در صورت فسخ یا انفساخ قرارداد
در عقد عاریه به این دلیل که امین (مستعیر) مجوز استفاده از مورد عاریه را دارد هزینه های مربوط به رد مال بر عهده امین میباشد مگر اینکه در قرارداد به نحو دیگری توافق شود.
ولی در عقد ودیعه صرفا حفاظت و نگهداری از مال برعهده امین میباشد و تعهدی بابت پرداخت هزینه های رد یا انتقال مال مورد امانت به امانت گذار ندارد.
سئوالات پر تکرار در رابطه عقود عاریه و ودیعه:
1- ماهیت دو عقد عاریه ودیعه به چه نحوی است و چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟
ماهیت دو عقد عاریه و ودیعه یکسان میباشد ، مفهوم امانت گذاری ماهیت هر دو عقد را تشکیل میدهد.
2- مسئولیت امانت گذار (معیر-مودع) در هر یک از عقود ودیعه و عاریه به چه صورت میباشد؟
در مورد عاریه معیر وظیفه دارد که مال مورد عاریه را سالم به مستعیر(امین) تحویل نماید و در صورتی که در مال مورد عاریه عیبی وجود دارد در ابتدای عقد ذکر نماید. مسئولیت مودع در عقد ودیعه نیز به این صورت است که مال مورد ودیعه را به صورت صحیح و سالم در اختیار امین (مستودع) قرار دهد.
3.مسئولیت امین (مستعیر-مستودع) در هر یک از عقود ودیعه و عاریه به چه صورت میباشد؟
در مورد عقد ودیعه به این دلیل که امین مجوز استفاده از مال مورد ودیعه را ندارد ، صرفا هزینه های حفظ و نگهداری از مال برعهده امین است، در عقد عاریه نیز با توجه به اینکه امین مجوز استفاده استفاده از مال مورد عاریه را دارد، علاوه بر هزینه های حفظ و نگهداری در صورتیکه از استفاده امین خسارتی بر مال وارد شود، امین مسئول جبران خسارت است.
4- مسئولیت در مورد عاریه طلا و نقره به چه نحوی است؟
در مورد عاریه (امانت) طلا و نقره ، مستعیر(امین) مسئولیت کامل دارد حتی اگر تعدی و تفریط نکرده باشد.
5.در مورد سایر اموال غیر از طلا و نقره مسئولیت امین به چه نحوی است؟
در عقد ودیعه امین در هر صورت چنانچه مرتکب افراط و تفریط در مورد مال مورد ودیعه شود ضامن است و تفاوتی ندارد که مال طلا یا غیر جنس و مال دیگر باشد اما در عقد عاریه در خصوص طلا و نقره استثنا
6.عقود عاریه و ودیعه بیشتر در چه مواردی کاربرد دارند ؟ با توجه به قدیمی بودن قانون مدنی آیا عقودی مانند ودیعه و عاریه در مورد مسائل روز مورد استفاده واقع میشوند یا خیر؟
در پاسخ باید گفت اینکه از زمان تصویب قانون مدنی سال های زیادی است که میگذرد ولیکن با توجه به عام بودن این قانون تمام توافقاتی که پیرامون ما شکل میگیرد در غالب یکی از عقود ذکر شده در قانون مدنی میباشد،ودو عقد عاریه و ودیعه ازاین قاعده مستثنا نخواهند بود .
مواردی مانند: امانت منزل مسکونی برای مدت کوتاهی که فرد به سفرمی رود، امانت خودرو برای مدت کوتاهی به یکی ازدوستان ، امانت زیور آلات طلا و نقره فرد به یکی از دوستانش برای مدت کوتاه چند روزه یا چند ماهه، و……..
موارد تمثیلی ذکر شده جزء پرکاربرد ترین مواردی است که فعل امانت دادن رخ میدهد، البته در مورد دیگر اموال و موضوعات نیز میتوان قرار داد های ودیعه و عاریه را لحاظ نمود.
