بازداشت موقت چیست و چه شرایطی برای صدور آن دارد؟

یکی از قرار هایی که ممکن است متهم در هنگام تعقیب وی توسط مراجع قضایی با آن مواجه شود قرارداد بازداشت موقت است، و این سوال ایجاد شود که اساسا بازداشت موقت چیست؟ و چه حقوق و تکالیفی در این قرار برای شاکی و متهم پیش بینی شده است، لذا ما در این مطلب قصد داریم به صورت جامع و مفید به موضوع بازداشت موقت بپردازیم و تمامی سوالات شما را در این زمینه پاسخ دهیم، پس بنابراین ادامه این مطلب مهم را از دست ندهید.

بازداشت موقت چیست؟ تعریف قانونی و کاربرد کیفری آن

بازداشت موقت یکی از انواع قرار های تامین است که به جهت جلوگیری از فرار یا مخفی شدن متهم و تضمین زیان دیده یا به منظور جبران ضرر و زیان وی توسط بازپرس و یا دادستان پس از طی مراحل قانونی انجام میگیرد و متهم بازداشت میشود، به بیان ساده تر قرار تامین یک روش الزام آور و توقیف کننده است، که در زمانی که امکان اعمال مجازات اصلی به دلیل عدم اثبات جرم، وجود ندارد، مورد استفاده قرار میگیرد و شامل انواع مختلفی از قبیل وثیقه، کفالت، محدودیت به وسیله نظارت الکترونیکی و همچنین قرار بازداشت موقت میشود.

بنابراین  بازداشت موقت، نه به معنای مجازات اصلی و اثبات جرم است، و نه همچنین به معنای تبرئه و بیگناهی متهم، بلکه  وضعیتی است که به وسیله آن تا مشخص شدن وضعیت متهم، تمهیدات لازم به جهت جلوگیری وقوع ضرر و زیان بیشتر توسط بازپرس به عمل می آید، از طرفی در صورت اثبات جرم شرایط لازم برای اعمال مجازات به جهت جلوگیری از فرار و مخفی شدن متهم را فراهم می آورد.

لکن موضوع حائز اهمیت در بازداشت موقت این است که این بازداشت همانطور که از اسم آن برداشت میشود، یک نوه حبس و توقیف موقت قبل از اثبات جرم است بنابراین شرایط و قواعد متفاوتی نسبت به مجرمی دارد که جرم وی اثبات شده و دارای مجازات مشخصی است، لذا بازداشت موقت به عنوان یکی از قرار های تامین، نه به عنوان یکی از درجات اصلی مجازات در قانون نظر گرفته شده، بلکه به عنوان یکی از اختیارات آمرین و بازپرسین به جهت اقدام سریع و جلوگیری از ضرر و زیان بیشتر قرار گرفته است و بدیهی است که از مجازات های اصلی خفیف تر و سبک تر میباشد.

چه زمان بازداشت موقت صادر میشود؟ (بررسی موارد قانونی و قضایی)

• به طور کلی قرار بازداشت موقت به دو صورت قانونی و قضایی توسط بازپرس، دادستان و قاضی در صورت وجود شرایط خاصی که در قانون پیش بینی شده است صادر میگردد، و از قابلیت فک یا تخفیف نیز برخوردار است اما از مهم ترین مواردی که بازپرس میتواند دستور بازداشت موقت صادر نماید به شرح ذیل میباشد:
• الف- جرائمی که مجازات قانونی آنها سلب حیات، حبس ابد یا قطع عضو و جنایات عمدی علیه تمامیت جسمانی که میزان دیه آنها ثلث دیه کامل یا بیش از آن است.
• ب- جرایم تعزیری که درجه چهار و بالاتر است.
• پ – جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی کشور که مجازات قانونی آنها درجه پنج و بالاتر است.
• ت – ایجاد مزاحمت و آزار و اذیت بانوان و اطفال و تظاهر، قدرت ‌نمایی و ایجاد مزاحمت برای اشخاص که به‌ وسیله چاقو یا هر نوع اسلحه انجام شود.
• ث – سرقت، کلاهبرداری، ارتشاء، اختلاس، خیانت در امانت، جعل یا استفاده از سند مجعول در صورتی ‌که مشمول (جرایم تعزیری که درجه چهار و بالاتر است.) نباشد و متهم دارای یک فقره سابقه محکومیت قطعی به ‌علت ارتکاب هر یک از جرایم مذکور باشد.

علاوه بر این موارد که بازپرس موظف است قانوناً نسبت به بازداشت موقت متهم اقدام نماید در سایر موارد زیر امکان بازداشت موقت متهم وجود دارد:

• جرم مشهود باشد، به عبارتی دیگر انجام جرم مستقیماً توسط آمر مشاهده شود و آمر به قوع جرم پی ببرد، در این صورت مامور میتواند به استناد ماده 45 قانون آیین دادرسی کیفری نسبت به بازداشت موقت متهم اقدام نماید.
• قاضی دادگاه کیفری یا دادستان میتواند با رعایت قانون نسبت به دستور بازداشت موقت اقدام نماید.
• در دادگاه حقوقی تنها در صورت صدور حکم توسط قاضی (عدم پرداخت دین که سبب جلب مدیون شود) امکان بازداشت متهم وجود دارد، به استثناء اینکه در صورت ببر هم زدن نظم جلسه و.. قاضی میتواند نسبت به بازداشت 24 ساعته فرد خاطی اقدام نماید.

شرایط قانونی صدور قرار بازداشت موقت چیست؟ بررسی قانون آیین دادرسی کیفری

در قانون اساسی به صراحت ذکر شده است هیچ کس را نمیتوان بازداشت نمود یا حبس کرد مگر به حکم دادگاه صالح که در موضوع مورد نظر دادرسی عادلانه انجام گرفته باشد، لذا همان طور که گفته شد در قرار بازداشت موقت با توجه اینکه جرم متهم هنوز اثبات نشده است، بازداشت نادرست و اشتباه یک شخص میتواند برای مرجع قضایی موجب تخلف انضباطی شود لذا در قانون آیین دادرسی کیفری علاوه بر مشخص کردن نوع جرائم و مجازات هایی که امکان بازداشت موقت متهمین آنها وجود دارد به صراحت به شرایط و اوضاع و احوال متهم و نوع جر نیز پرداخته است که در ذیل به ذکر هر یک از این موارد میپردازیم:

الف – آزاد بودن متهم موجب از بین رفتن آثار و ادله جرم یا باعث تبانی با متهمان دیگر یا شهود و مطلعان واقعه گردد و یا سبب شود شهود از اداء شهادت امتناع کنند.

ب – امکان فرار یا مخفی شدن متهم وجود داشته باشد و به وسیله روش های دیگر نتوان از آن جلوگیری کرد، به عنوان مثال متهم سابقه فرار از حبس یا مخفی نمودن خود را داشته باشد.

پ – آزاد بودن متهم مخل نظم عمومی، موجب به خطر افتادن جان شاکی، شهود یا خانواده آنان و خود متهم باشد.

در صورت وجود هر یک از شرایط مذکور در جرائم و مجازات هایی که پیش تر ذکر شد امکان بازداشت موقت متهم توسط بازپرس وجود دارد.

شایان ذکر است قرار بازداشت موقت از سوی بازپرس یا دادستان بایستی مستدل و موجه باشد و ادله و مستند قانونی آن در حکم بازداشت موقت ذکر شده باشد تا به اطلاع متهم قرار گیرد، از طرفی بازپرس موظف است برای بازداشت موقت متهم حداکثر ظرف 24 ساعت نظر دادستان را جلب نماید در غیر این صورت چنانچه میان بازپرس و دادستان اختلاف نظری برای بازداشت موقت متهم حاصل شود، مرجع صالح رسیدگی و تعیین نظر دادگاه صالح است، هر چند حداکثر تا مدت رسیدگی دادگاه به موضوع متهم بازداشت میشود.

مدت بازداشت موقت چقدر است و تا چه زمانی میتوان آن را تمدید کرد؟

همان طور که گفته شد مدت حبس در بازداشت موقت به صورت کوتاه مدت است و مرجع قضایی صالح به رسیدگی موظف است سریعاً نسبت به دادرسی و صدور حکم اقدام نماید، بنابراین نمیتوان به صورت بلند مدت متهم را در بازداشت نگه داشت و صرفا بازداشت موقت دارای مدت زمان قانونی که در ذیل به مدت بازداشت و نوع جرم مورد نظر آن میپردازیم:

2 ماه بازداشت موقت برای جرائم ذیل :

• سلب حیات (موجب فوت)
• حبس ابد
• قطع عضو یا جنایات عمدی علیه تمامیت جسمانی با میزان نصف دیه کامل و یا بیشتر از آن
• جرائم موجب مجازات تعزیری درجه 3 و بالاتر

1 ماه بازداشت موقت برای سایر جرائم دیگر به حکم  بازپرس یا داستان

نکته حائز اهمیت در این موضوع این است که چنانچه موجبات رفع اتهام و دلایل دیگر برای بازداشت متهم بر طرف شود بازپرس موظف است قرار بازداشت را لغو و متهم را آزاد نماید، همچنین ممکن است به دلایل قانون مدت بازداشت متهم تمدید شود که این مدت در هر صورت نبایستی بیشتر از حد اقل میزان مجازات مندرج در قانون برای آن جرم باشد.

چگونه به بازداشت موقت اعتراض کنیم؟ مراحل شکایت و تجدید نظر

متهم یا وکیل وی در صورت بازداشت میتوانند مراتب اعتراض خود را به بازداشت با ذکر ادله و مدارک قانونی و مستند خود جهت رفع اتهام و توقیف به بازپرس ارائه کند، لکن بازپرس موظف است حداکثر ظرف مدت 5 روز نسبت به پاسخگویی جهت فک یا ابقا قرار بازداشت به صورت مستدل و مستند به متهم یا وکیل وی اعلام کند که در صورت ایقا قرار متهم میتواند ظرف 10 روز به این موضوع اعتراض نماید.