انواع ضابطان دادگستری

ضابط در لغت به معنی پاسبان، ناظر، نگهدارنده می باشد، لذا ضابطان دادگستری مامورانی هستند که تحت نظارت و تعلیمات دادستان در کشف جرم، حفظ آثار و علائم و جمع‌آوری ادله وقوع جرم، شناسایی، یافتن و جلوگیری از فرار و مخفی شدن متهم، تحقیقات مقدماتی، ابلاغ اوراق و اجرای تصمیمات قضایی، به موجب قانون اقدام می‌کنند.

لذا در ادامه به انواع ضابطین و وظایف آنها می پزدازیم.

 

تقسیم بندی انواع ضابطان دادگستری

 

ضابطین عام

این دسته از ضابطین، صلاحیت رسیدگی به انواع جرایم را دارند، مگر آنکه بواسطه ی قانون برای رسیدگی به آن جرم، منع شده باشند، و شامل؛ افسران و فرماندهان آموزش دیده نیروی انتظامی می باشند.

 

وظایف ضابطان نیروی انتظامی

طبق بند ۸ ماده ۴ قانون نیروی انتظامی مصوب 1369/04/27 وظایف ضابطین نیروی انتظامی به شرح ذیل می باشد؛

مبارزه با مواد مخدر

مبارزه با قاچاق

مبارزه با منکرات و فساد

پیشگیری از وقوع جرایم

کشف جرایم

بازرسی و تحقیق

حفظ آثار و دلایل جرم

دستگیری متهمین و مجرمین و جلوگیری از فرار و اختفای آن‌ها

اجرا و ابلاغ احکام قضایی

البته افسران، فرماندهان و درجه داران پرسنل نیروی انتظامی به موجب قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392، از شمول ضابطین عام خارج شده اند.

ضابطین خاص

بر خلاف ضابطین عام، این دسته از ضابطین صلاحیت رسیدگی به جرمی را ندارند، بلکه صلاحیت آنها رسیدگی به بعضی از جرایم به موجب قانون می باشد، که اصطلاحا به این دسته از انواع ضابطین، ضابط دادگستری نیز گفته می شود.

 

انواع ضابطان دادگستری خاص

ضابطین خاص، عبارتند از؛ روسا، معاونان و ماموران زندان نسبت به امور مربوط به زندانیان، ماموران وزارت اطلاعات ونیروی‏ مقاومت‏ بسیج‏، سایر نیرو‌های مسلح در مواردی که به موجب قانون تمام یا برخی از وظایف ضابطان به آنان محول شود، ضابط محسوب می‌شوند.

البته به غیر از موارد فوق، افراد دیگری هم ضابط خاص محسوب می شوند، که در ادامه به آن می پردازیم.

ماموران وصول عایدات دولت و کشف قاچاق، طبق ماده ۱۸ قانون مجازات مرتکبین قاچاق مصوب ۱۳۱۲

فرمانده کشتی به موجب ماده ۸۵ مکرر ۶ از قانون دریایی ایران اصلاحی ۱۳۹۱

فرمانده هواپیما بر اسا ماده ۳۲ قانون هواپیمایی کشوری مصوب ۱۳۲۸

پلیس انتظامی راه ‌آهن طبق ماده ۷ قانون ایمنی راه ‌ها و راه‌آهن مصوب تیرماه ۱۳۴۹

ماموران گارد بنادر و گمرکات طبق ماده ۵ قانون اختیارات مالی و استخدامی سازمان بنادر و کشتی ‌رانی و تشکیل گارد بنادر و گمرکات مصوب تیرماه ۱۳۴۸

مامور حفاظت سازمان گمرک به موجب ماده ۳۷ قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز مصوب ۱۳۹۲

کد خدا بر اساس ماده ۸ قانون کدخدایی مصوب ۲۰ آذرماه ۱۳۱۴

ماموران شهرداری طبق ماده ۱۰ قانون حفظ و گسترش فضای سبز و جلوگیری از قطع بی‌ رویه اشجار مصوب ۱۳۵۲

تمامی موارد فوق در زمره انواع ضابطین خاص دادگستری محسوب می شوند.

 

ضابطان نظامی

وظایف این ضابطین، مختص جرایمی است، که در صلاحیت دادگاه های نظامی می باشد، به عنوان مثال، رسیدگی به تخلفات ماموران نیروی انتظامی و … در صلاحیت این ضابطین می باشد.

 

وظایف انواع ضابطان دادگستری

ضابطان دادگستری بستگی به نوع جرم دارای وظایف متفاوتی می باشند، که در ادامه به آن می پردازیم.

 

وظیفه انواع ضابطان دادگستری در جرایم مشهود

جرایم مشهود به موجب ماده 45 قانون آیین دادرسی کیفری، اگر جرمی در منظر ضابطان دادگستری انجام شود، و یا اینکه ماموران در محل جرم حضور داشته باشند، و یا اینکه آثار جرم را پس از وقوع مشاهده کنند، جرم مذکور در دسته جرایم مشهود قرار خواهد گرفت، لذا باید به این جرایم فورا رسیدگی نمایند.

به عنوان مثال، اگر کسی در ملاء عام اقدام به سرقت نماید، و مامور یا مردم او در حال ارتکاب جرم مشاهد نمایند، عمل وی در دسته جرایم مشهود قرار می گیرد، و ضابط می تواند،  مرتکب را دستگیر نماید.

اگر بزه دیده (مورد جنایت واقع شده) یک یا چند نفر را به عنوان مرتکب معرفی نماید، در صورتی که ادله و آثار جرم کشف شود، و یا متهم قصد فرار داشته باشد، در زمره ی جرایم مشهود قرار گرفته است، و ضابطین صلاحیت رسیدگی به این جرم را طبق قانون دارند.

 

وظیفه انواع ظابطان دادگستری در جرایم غیر مشهود

جرایم غیر مشهود، طبق ماده 44 قانون آیین دادرسی کیفری، جرایمی هستند، که قابل مشاهده نمی باشند، لذا پس از آنکه جرم به اطلاع ضابطان دادگستری رسید، ضابطان دادگستری باید به محض اطلاع یافتن از وقوع جرم، مراتب را به دادستان اعلام کنند.

این دسته از ضابطان وظیفه دارند که در اسرع وقت و مدتی که توسط مقام قضایی و یا دادستان برای آنها تعیین شده است، پرونده را تکمیل نمایند و اگر این موضوع برای آنها مقدور نباشد، باید گزارش مربوطه را با نوشتن دلایل موجود ارسال کنند.

لذا مطابق ماده 35 قانون آیین دادرسی کیفری، به این نکته پی می بریم، که در جرایم غیر مشهود، ضابطان دادگستری قبل از کسب تکلیف و اخذ دستور از مقام قضایی، جز حفظ آثار و علائم جرم، وظیفه خاصی به عهده ندارد.

 

محدودیت های انواع ظابطان دادگستری

ضابطین در اجرای وظایف خود با محدودیت هایی مواجه هستند، که در ادامه به آن می پردازیم.

الف. انواع ظابطان دادگستری، بدون حکم مقام قضایی، حق تحقیق محلی یا معاینه محل، به دست آوردن آلات و ادوات جرم، ورود به منزل افراد در جرایم غیر مشهود را ندارند.

ب. ضابطان دادگستری اجازه تحقیق در جرایم منافی عفت را ندارند.

پ. حق توقیف متهم بیش از 24 ساعت را ندارند، ولیکن در جرایم مشهود برای تکمیل پرونده، اگر بخواهند متهم را بیش از 24 ساعت نگهداری نمایند، باید بلافاصله مراتب را به صورت کتبی به متهم ابلاغ نمایند، و فوری مراتب فوق را برای اتخاذ تصمیم قانونی به اطلاع دادستان برسانند.

ت. انواع ضابطان دادگستری اختیار اخذ تامین از متهم را ندارند.

ث. ضابطین، حق تحقیق در جرایم اطفال را ندارند.

ج. نباید در جرایم غیر مشهود راسا افراد را جلب نمایند. همچنین بازرسی اشخاص و اشیاء در جرایم غیر مشهود باید با اجازه موردی مقام قضایی است.

چ. ضابطان دادگستری پس از حضور دادستان یا بازپرس در صحنه ی جرم، تحقیقاتی را که انجام داده ‌اند به آنان تسلیم می کنند و دیگر حق مداخله ندارند.

ح. ظابطان، بدون اجازه و یا دستور مقامات قضایی، حق بازکردن نامه ‌های سربسته مربوط به متهم یا شاکی خصوصی را ندارند.

خ. بازجویی و تحقیقات از زنان و افراد نابالغ درصورت امکان باید توسط ضابطان آموزش‌دیده زن و با رعایت موازین شرعی انجام شود.

د. گزارش ضابطین در صورتی دارای اعتبار می باشد، که بر اساس ضوابط و مقررات قانونی تهیه شود، لذا در صورتی که گزارش بر خلاف اوضاع و قرائن باشد، گزارش فاقد اعتبار می باشد.

 

سوالات پرتکرار

 

نظارت بر ضابطان بر عهده کدام ارگان می باشد؟

ریاست و نظارت بر ضابطان دادگستری از حیث وظایفی که به عنوان ضابط به عهده دارند، با دادستان می باشد.

 

حداکثر مدتی که ضابطان دادگستری، حق بازداشت متهم را دارند، چقدر می باشد؟

حداکثر مدت ۲۴ ساعت می باشد، و برای نگه داشتن بیش از 24 ساعت، باید ادله قابل توجیحی ارائه دهند.

 

آیا بسیج، از انواع ضابطان دادگستری محسوب می شود؟

بله، بسیج در صورتی که شرایط ذیل حاکم باشد، طبق ماده 45 قانون آیین دادرسی کیفری جزء انواع ضابطان داگستری محسوب می شود؛

الف. جرم ارتکابی مشهود باشد.

ب. در محل وقوع جرم، دیگر ضابطان دادگستری حاضر نباشند.

ج. در صورت حضور سایر ضابطین چنانچه آنان نتوانند و یا نخواهند به موقع اقدام کنند، و یا این که اعلام نیاز بنمایند، نیروی مقاومت بسیج می‌ تواند مداخله کند.

 

آیا نیروی بسیچ حق بازرسی خودرو را دارد؟

بله، در صورتی که نیروی بسیج دارای حکم از داستانی باشد، حق بازرسی خودرو را دارد.